# Extract from Ockam's Dialogus
# Last edited on 2025-09-24 23:49:07 by stolfi
# 
@chars blank  { }
@chars alpha  {ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ}
@chars alpha  {abcdefghijklmnopqrstuvwxyz}
@chars alpha  {~}
@chars symbol {0123456789}
@chars punct  {-.:/,;"'()?=}
#
# SOURCES AND CREDITS
#
#   This is Part III, Tract 1, Books 1--2 of "Dialogus", a political
#   treatise on by Friar William of Ockham (ca. 1285-1347). 
#   
#   The source for Book 1 was an electronic edition prepared by John
#   Scott and revised by John Kilcullen, fetched on 2004-02-17 from
#   http://www.britac.ac.uk/pubs/dialogus/t31d1new.html (Copyright ©
#   1999, The British Academy). The source for Book 2, most likely,
#   was an electronic translation by John Kilcullen and John Scott,
#   Version 2, March 1996. Copyright © 1996, The British Academy.
#   
# LANGUAGE, SPELLING AND ENCODING
#   
#   The text is Medieval Latin in plain ASCII encoding. The author was
#   born in England, got his higher education at Oxford, and his
#   masters at Paris. Worked in France and later in Germany. The
#   "Dialogus" was written in Munich (ca. 1334-1346).
#   
#   Punctuation and capitalization are as in the original source
#   file, except that the abbreviation period has been changed to "~"
#   in order to distinguish it from final stop. Text in italics is
#   denoted "/.../".  A "=" has been added at the end of each paragraph. 
#   
#   Editorial notes that were bracketed "[...]" in the source are
#   marked as "{[}...{]}" here; except for bibligraphic references
#   added by the Editor, which were simply deleted.
#
# DOCUMENT STRUCTURE  
#
#   @section 1 {P.T.B} = part P, tractatus T, book B.
#     @section 2 {cN} = chapter number N (1,2,...)
#       @section 3 {tt} = chapter title
#       @section 3 {txNX} = utterance N (1,2,..) by X ("d" or "m")
#     @section 2 {ex} = explicit (closing) of book.
#       @section 3 {txex} = Text of the explicit.
#   
#   Utterances are numbered sequentially across chapters within each book.
#   
# CHANGES FOR THIS VERSION
#   
#   No intentional changed were meade from the source text, other than
#   removing HTML formatting, headers, titles, etc. Replaced
#   "<EM>...</EM>" by "/.../". The words "Discipulus:" and "Magister:"
#   at the beginning of each utterance were turned into {}-comments.
#   The Editor's note at the end of chapter 10 was made into
#   #-comments.
#
#   Localized fixes:
#
#     changed ' for " in chapter 10, utterance 33m.
#
#######################################################################

#######################################################################
# Book 1
@section 1 {3.1.1}
# ----------------------------------------------------------------------
# Prologue
@section 2 {c0} 
@section 3 {tt}

  Prologus

@section 3 {tx1d}

  {Discipulus:} Salomonis utcumque sequendo vestigia 
  "proposui in animo meo querere et investigare sapienter de 
  omnibus que fiunt sub sole", in ecclesia 
  scilicet militante, de qua non omnes Christiani hiis diebus 
  consimiliter opinantur. Quia enim quidam circa fidem catholicam 
  altercantur, se hereticos mutuo appellantes, quidam eorum apud 
  quosdam et alii apud alios veram existimant ecclesiam consistere 
  militantem. Proinde ad terciam partem nostri dialogi, quam ab inicio 
  de gestis circa fidem altercancium orthodoxam volui appellari, 
  nostram intencionem vertamus, quantum nostre occupaciones et studia 
  presentis congruant temporis qualitati (quia, ut beatus asserit 
  Augustinus ad Bonifacium comitem et habetur 23, q~ 4, c~  /Si ecclesia/,
  "omnia debent suis temporibus convenire"), quam 
  in novem tractatus volo secari quorum unumquemque in diversos libros 
  censeo dividendum. Primi autem duo erunt preparatorii et preambuli ad 
  sequentes, in quibus de gestis diversorum Christianorum scrutabimur, 
  {1} primus itaque disputando de potestate pape et cleri, {2} secundus de 
  potestate et iuribus Romani Imperii (in quo quamplurima de iuribus 
  regum ac principum ac eciam laicorum aliquorum tractabimus), {3} tercius 
  de gestis Iohannis 22 (quem nonnulli putant propter hereticam 
  pravitatem diu antequam de hoc mundo migraret omni dignitate 
  ecclesiastica fuisse privatum, alii ipsum fuisse catholicum et in 
  vero papatu finisse dies suos existimant), {4} quartus de gestis Domini 
  Ludowici de Bavaria (quem aliqui verum imperatorem non reputant, alii 
  contrarium arbitrantur), {5} quintus de gestis Benedicti 12 (quem multi 
  sed non omnes tanquam verum summum pontificem venerantur), {6} sextus de 
  gestis fratris Michaelis de Cesena, {7} septimus de gestis et doctrina 
  fratris Giraldi Othonis (quorum unum quidam alii alium verum 
  Generalem ordinis Fratrum Minorum affirmant), {8} octavus de gestis 
  fratris Willelmi de Ockam, {9} nonus de gestis aliorum Christianorum, 
  regum, principum et prelatorum ac subditorum, laicorum ac clericorum, 
  secularium et religiosorum, Fratrum Minorum et aliorum, qui alicui et 
  aliquibus de prenominatis personis adherent obediunt, consenciunt, 
  communicant, favent vel quomodolibet prebere consilium aut auxilium 
  dinoscuntur, vel ipsos aut eorum aliquem persecuntur, impugnant, 
  molestant vel reprehensibilem aut reprehensibiles arbitrantur.=

@section 3 {tx2m}

  {Magister:} Tam tua instancia quam desiderium 
  proficiendi predicta aggredi michi suadet, sed timor calumpniam 
  incurrendi illorum qui forsitan dicent me audere illicite disputare 
  de potestate summi pontificis dissuadet, presertim cum leges eciam 
  canonice et civiles videantur asserere quod sacrilegium incurrit qui 
  presumit de auctoritate principis disputare. Ideo si tibi videtur de 
  prefatis me nullatenus intromittam, maxime cum ad libros necessarios 
  non valeam ut estimo pervenire.=

@section 3 {tx3d}

  {Discipulus:} Timor non te retrahat memoratus quia 
  sicut videmus catholicos de fide absque periculo iuste calumpnie ad 
  exercicium disputare (doctores enim sacre theologie de fide in scolis 
  publice disputant et contra veritatem fidei quo sciunt acucius 
  arguentes nullum crimen incurrunt, licet nec tunc nec unquam postea 
  veritatem questionis disputate determinent; baccalarii eciam et 
  prudentes quantum possunt forcius irreprehensibiliter ymmo sepe 
  laudabiliter contra veritatem arguunt et allegant) sic de potestate 
  summi pontificis ad exercicium contingit laudabiliter disputare. Cum 
  igitur contra potestatem pape neque asserendo neque dubitando aliquid 
  sis dicturus sed solummodo recitando, sicut pro toto isto dialogo 
  peractum est inter nos a principio, de potestate pape et omnibus 
  aliis que commemoravi tractanda nullatenus metuas indagare, presertim 
  cum sciam te paratum omnem veritatem de potestate pape et aliam quam 
  teneris explicite credere opportunis loco et tempore quando erit 
  expediens occulte et publice confiteri. Nec librorum carencia te 
  retardet quia licet non possis facere opus perfectum aliquid tamen 
  facere non erit inutile quia occasionem faciendi opera perfecta 
  copiam librorum habentibus ministrabis.=

@section 3 {tx4m}

  {Magister:} Quod absque assercione et dubitacione falsa 
  liceat recitare et in persona dicere aliorum, quodque non sit necesse 
  omni tempore ore veritatem eciam catholicam confiteri (cum cadat sub 
  precepto affirmativo quod semper obligat sed non pro semper), multis 
  modis possit ostendi. Ideoque malignorum parvipendens calumpnias tue 
  instancie acquiescam et ad exercitandum studiosorum ingenia tam circa 
  potestatem pape quam circa alia que duxeris inquirenda eciam 
  sentencias et opiniones quas reputo erroneas ymmo hereticas recitabo. 
  Pro quibus quo valuero forcius allegabo, quod eciam tu poteris 
  interdum facere si tibi videbitur. Incipe igitur sine mora primum tractatum.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 1
@section 2 {c1}
@section 3 {tt}

  Capitulum 1 

@section 3 {tx5d}

  {Discipulus:} Claves regni celorum esse datas a Christo 
  Romano pontifici, id est beato Petro, Christianorum non ambigit, ut 
  estimo, multitudo; quare non dubitat quin sit a Christo aliqua 
  concessa potestas. Plures eciam auctoritates sanctorum patrum 
  videntur asserere quod aliquam ex humana ordinacione acceperit 
  potestatem. De quarum utraque, si utramque habeat, interrogabo 
  quamplura: Quam videlicet et quo iure, divino scilicet an humano, 
  habeat potestatem super spiritualia et ecclesiasticas personas? quam 
  et quo iure super laicos in spiritualibus? quam et quo iure super res 
  et iura temporalia que ad solam Romanam spectant ecclesiam? quam et 
  quo iure super res et temporalia iura que ad alios clericos pertinere 
  noscuntur? quam et quo iure super personas, res et iura temporalia 
  fidelium laicorum? quam et quo iure super res infidelium et eciam 
  personas ipsorum?=

  Postea autem nonnulla similia de potestate cleri perscrutare propono. 
  Ante omnia autem interrogare decrevi an potestas pape ad omnia que 
  non sunt contra legem divinam neque contra ius nature se extendat. 
  Hec enim interrogacio videtur comprehendere omnia predicta de 
  potestate pape, et forte ex sentenciis et opinionibus circa ipsam 
  quas recitare studebis dabitur michi occasio de singulis in speciali querendi.=

@section 3 {tx6m}

  {Magister:} Circa hanc interrogacionem diverse et 
  adverse inveniuntur sentencie. Una est quod papa tam in temporalibus 
  quam in spiritualibus talem ex ordinacione Christi habet plenitudinem 
  potestatis ut regulariter et in omni casu omnia possit que non sunt 
  expresse contra legem Dei neque contra ius nature. Alia est quod 
  talem plenitudinem potestatis habet ex iure divino in spiritualibus 
  non in temporalibus. Tercia opinio est quod talem plenitudinem 
  potestatis habet partim ex ordinacione Christi partim ex ordinacione 
  humana. Quarta est quod talem plenitudinem potestatis non habet nec a 
  iure divino nec a iure humano neque regulariter neque casualiter sive 
  in casu, et circa hanc sunt diversi modi ponendi. Quinta est quod 
  talem plenitudinem potestatis simpliciter et regulariter neque a iure 
  divino neque a iure humano habet, sed casualiter sive in casu habet 
  talem plenitudinem potestatis a iure divino sive ex speciali 
  ordinacione Christi.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 2
@section 2 {c2}
@section 3 {tt}

  Capitulum 2 

@section 3 {tx7d}

  {Discipulus:} Istas discuciamus sentencias ut acucius 
  et profundius valeamus intelligere veritatem. Pro prima igitur 
  aliquas allegaciones adducas.=

@section 3 {tx8m}

  {Magister:} Prima sentencia in verbis evangelii, ymmo ipsius
  Christi, fundari videtur, qui, ut legitur Matthei 16, dixit Petro:
  "Tibi dabo claves regni celorum; et quodcumque ligaveris super
  terram, erit ligatum et in celis et quodcumque solveris super
  terram, erit solutum et in celis". Ex quibus verbis colligitur
  quod Christus dedit beato Petro, et per consequens successoribus
  eius, absque omni excepcione plenitudinem potestatis, ut omnia
  possit, quia verbo generali omnia debent comprehendi (di~ 19, /Si
  Romanorum/, et 1, q~ 1, /Sunt nonnulli/, et 14, q~ 3, /Putant/).=

@section 3 {tx9d}

  {Discipulus:} Ista allegacio impugnari potest, ut videtur, nam sepe
  verbum generale non est generaliter intelligendum (Extra, /De
  iureiurando/, /Ad nostram/, et 1, q~ 1, /Duces/). Unde et "verbum
  generale sepe restringitur", ut notat Glossa, Extra, /De
  appellacionibus/, /Sua nobis/. Cuius exempla quamplurima in
  scripturis divinis habentur. Matthei enim 3 dicitur quod "exibat
  ad eum omnis regio circa Iordanem et baptizabantur in Iordane ab
  eo", et tamen multi non exibant nec baptizabantur a Iohanne. Et
  Luce 3 dicitur, "cogitantibus omnibus de Iohanne, ne forte ipse
  esset Christus", et tamen multi hoc minime cogitaverunt, quia nec
  illi qui non credebant in Christum nec illi qui Iohannem non
  putaverunt prophetam. Alia exempla innumera possunt adduci in
  quibus verbum generale non debet generaliter intelligi, sed
  restringi.=

  Dimittentur tamen ad presens omnia preter quedam pauca que de
  potestate et subieccione loquuntur sed et verba Christi premissa.
  Ait itaque Apostolus ad Ephesios 5: "Ut ecclesia subiecta est
  Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus", ubi verbum "in
  omnibus" non debet generaliter absque omni excepcione eciam quo ad
  licita intelligi, quia uxores non sunt in omnibus licitis subiecte
  viris, cum quo ad multa licita vir et uxor ad paria iudicentur
  (Extra, /De divorciis/, c~ /Gaudemus/).=

  Apostolus eciam ad Collossenses 3 ait: "Filii, obedite parentibus
  per omnia", et post: "Servi, obedite per omnia dominis
  carnalibus"; et ad Ephesios 6 ait: "Servi, obedite dominis
  carnalibus cum omni timore et tremore "; et 1 ad Timotheum 6:
  "Quicumque sunt sub iugo servi dominos suos omni honore dignos
  arbitrentur"; et ad Titum 2: "Servos dominis suis subditos esse in
  omnibus placentes". Et 1 Petri 2 sic legitur: "Subiecti estote
  omni humane creature propter Deum", et post: "Servi subditi
  estote in omni timore dominis non tantum bonis et modestis sed
  eciam discolis". Et 1 ad Timotheum 2 ait Apostolus: "Mulier in
  silencio discat cum omni subieccione". In quibus omnibus verba
  generalia non debent generaliter absque omni excepcione intelligi,
  quia in multis nec mulieres viris nec filii parentibus nec servi
  dominis nec fideles omnibus hominibus sunt subiecti; ergo
  consimiliter per hoc, quod Christus dixit Petro: "Quodcumque
  ligaveris", etc~, non potest inferri quod omnes mortales in
  omnibus absque omni excepcione successoribus beati Petri sunt
  subiecti, ut in omnes homines quo ad omnia de se licita
  plenitudinem tam in temporalibus quam in spiritualibus habeant
  potestatis.=

@section 3 {tx10m}

  {Magister:} Ista obieccio duobus modis repellitur. Primo quia si
  secundum canones sacros ubi canon non excipit aut diffinit aut
  determinat nec nos excipere nec diffinire nec determinare debemus
  (31, q~ 1, /Quod si dormierit/; 2 q~ 5, /Consuluisti/; di~ 55, /Si
  evangelica/): multo forcius ubi Dominus non excipit, diffinit vel
  determinat nec nos excipere diffinire nec determinare debemus. Sed
  Christus, concedendo Petro potestatem super omnes, nichil excepit
  nec diffinivit nec determinavit, sed indistincte et generaliter
  dixit, "Quodcumque ligaveris", etc~; igitur nec nos aliquid
  debemus ab eius potestate excipere aut eam aliquo modo diffinire
  vel determinare. Petrus igitur in omnibus temporalibus et
  spiritualibus accepit a Christo plenitudinem potestatis.=

  Amplius, beneficium principis largissime interpretandum est
  (Extra, /De simonia/, c~ ultimo; Extra, /De decimis/, /Ex parte/.
  Igitur et potestas collata Petro a principe principum Christo
  largissime interpretanda est, ut ab eius potestate nec in
  spiritualibus nec in temporalibus aliquid penitus subtrahatur.=

  Secundo repellitur obieccio suprascripta auctoritate Innocencii
  tercii, qui, ut legitur Extra, /De maioritate et obediencia/, c~
  /Solite/, ait: "Dominus dixit ad Petrum et in Petro dixit ad
  successores: 'quodcumque ligaveris super terram erit ligatum et in
  celis', etc~, nichil excipiens qui dixit: 'Quodcumque'". Ex quibus
  verbis colligitur quod a potestate data a Christo beato Petro et
  successoribus eius neque in temporalibus neque in spiritualibus
  aliquid est excipiendum. Habet igitur papa talem plenitudinem
  potestatis a Christo.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 3
@section 2 {c3}
@section 3 {tt}

  Capitulum 3 

@section 3 {tx11d}

  {Discipulus:} Super premissam auctoritatem Salvatoris 
  postea revertemur. Ideo alias allegaciones adducas.=

@section 3 {tx12m}

  {Magister:} Quod papa habet in temporalibus et 
  spiritualibus talem plenitudinem potestatis, probatur. Ille cui ex 
  precepto divino est in omnibus obediendum et in nullo penitus 
  resistendum habet immediate a Deo huiusmodi plenitudinem potestatis. 
  Pape autem ex precepto divino obediendum est in omnibus et in nullo 
  resistendum penitus, teste Gregorio qui, ut habetur di~ 12, c~  /Preceptis/,
  ait: "Preceptis apostolicis non dura superbia resistatur, sed 
  per obedienciam que a sancta Romana ecclesia et apostolica 
  auctoritate iussa sunt salutifere impleantur"; et infra: 
  "Cuius auctoritatis sanccionem omnes teneant sacerdotes qui 
  nolunt ab apostolice petre, super quam Christus universalem fundavit 
  ecclesiam, soliditate divelli". Ex quibus verbis 
  colligitur quod propter auctoritatem concessam a Christo Romane 
  ecclesie est ei in omnibus obediendum et in nullo penitus resistendum.=

  Hoc eciam Stephanus papa, ut habetur di~ 19, c~  /Enimvero/, 
  videtur asserere cum ait: "Enimvero {[}quia{]} in speculum et 
  exemplum sancta Romana ecclesia, cui nos Christus preesse voluit, 
  {[}posita est{]}, ab omnibus quicquid statuit et quicquid ordinavit 
  perpetuo et irrefragabiliter observandum est", etc~. Ex 
  quibus verbis colligitur quod propter ordinacionem Christi Romane 
  ecclesie obediendum est in omnibus.=

  Hinc Leo papa, ut habetur eadem distincione, c~ /Ita dominus/,
  ait: "Huius muneris sacramentum ita Dominus ad omnium apostolorum
  officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro apostolorum
  omnium summo principaliter collocaret, ut ab ipso quasi a quodam
  capite dona sua velut in omne corpus diffunderet"; et infra: "Hanc
  petre istius sacratissimam firmitatem, Deo, ut diximus, edificante
  constructam, nimis impia vult presumpcione violare, quisquis eius
  potestatem temptat infringere". Ex quibus verbis datur intelligi
  quod qui potestati Petri et successorum eius aliquo modo
  inobediens invenitur Dei ordinacionem infringit; quare ex
  ordinacione Christi est quod pape obediendum est in omnibus.=

  Quod eciam racione probatur, quia illi ex ordinacione Christi 
  obediendum est in omnibus cuius omnia precepta accipienda sunt 
  tanquam divina voce prolata; sed omnia precepta pape, sicut et 
  sancciones eius, accipienda sunt tanquam divina voce prolata (di~ 19,  /Sic
  omnes/). Ergo ex ordinacione Dei est ei obediendum in omnibus.=

  Amplius, illi ex precepto Dei est in omnibus obediendum qui absque 
  heresi non potest esse scismaticus et omnes alii possunt esse 
  scismatici tanquam ab illo divisi. Sed papa non potest esse 
  scismaticus nisi fiat hereticus; omnes autem alii possunt esse 
  scismatici licet non statim sint heretici; ergo pape ex precepto Dei 
  est in omnibus obediendum.=

  Maior probatur per hoc, quod ille cui non est obediendum ex precepto 
  Dei in omnibus potest multa precipere in quibus alii sibi obedire non 
  tenentur. Quare propter precepta huiusmodi, in quibus sibi non 
  tenentur obedire, potest inter precipientem et illos quibus fiunt 
  precepta huiusmodi oriri discordia, divisio, dissensio et scissura 
  et, per consequens, scisma, quia scisma, quod Grecum nomen est, 
  scissuram notat (24, q~ 1, c~  /Scisma/). In illo 
  igitur casu vel precipiens vel illi quibus fiunt huiusmodi precepta 
  est scismaticus vel scismatici. Sed illi quibus fiunt precepta 
  huiusmodi non sunt scismatici cum non sint, non obediendo, aliquo 
  crimine irretiti, ex quo nullatenus obedire tenentur. Quare 
  precipiens est scismaticus reputandus propter iniusta precepta, licet 
  non fiat hereticus.=

  Minor quo ad primam partem, scilicet quod papa absque heresi non
  possit esse scismaticus, probatur per hoc, quod scismaticus
  dicitur ille qui ab ecclesie universalis unitate recedit (24, q~
  1, /Scisma/, et c~ /Loquitur dominus/, et c~ /Alienus/, et c~
  /Quia ex sola/). Sed papa, nisi fiat hereticus, ab universalis
  ecclesie unitate non recedit, cum ab ipso, quamdiu manet in fide
  Petri, unitas universalis ecclesie incipiat (24, q~ 1, /Loquitur
  dominus/). Ergo papa, nisi fiat hereticus, scismaticus esse non
  potest.=

  Secunda pars minoris patet, quia omnis alius a papa absque heresi, 
  saltem in principio, non obediendo universali ecclesie in hiis in 
  quibus tenetur potest fieri scismaticus.=

  Ex hiis colligitur quod ex precepto Dei seu ex ordinacione Christi 
  Petro et successoribus eius est in omnibus obediendum, et in nullo 
  penitus resistendum. Igitur ex ordinacione Christi papa habet tam in 
  temporalibus quam in spiritualibus plenitudinem potestatis, ut omnia 
  possit que non sunt de se illicita, ita ut per solam humanam 
  ordinacionem vel voluntatem non possunt fieri illicita.=

@section 3 {tx13d}

  {Discipulus:} Priusquam ad alias allegaciones procedas, 
  refer quare dicitur quod papa ex ordinacione Christi omnia potest 
  "que non sunt de se illicita", etc~.=

@section 3 {tx14m}

  {Magister:} Hoc dicitur propter vota, iuramenta, 
  promissiones, pacta et alia quecumque per que homines se obligant ad 
  illa ad que alias minime obligantur, quia per talia in nullo penitus 
  derogatur potestati pape quin, talibus quibuscumque non obstantibus, 
  omnia possit et in omnibus sit obediendum ei, eo quod in omnibus 
  talibus potestas et auctoritas pape intelligitur semper excepta 
  (Extra,  /De iureiurando/,  /Veniens /; Extra,  /De
  eleccione/,  /Significasti/).

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 4
@section 2 {c4}
@section 3 {tt}

  Capitulum 4
  
@section 3 {tx15d}

  {Discipulus:} De ista materia in speciali tangemus in 
  diversis locis. Ideo alias allegaciones adducas.=

@section 3 {tx16m}

  {Magister:} Quod papa habeat ex ordinacione Dei talem 
  plenitudinem potestatis probatur. Quia ille qui omnibus legibus 
  positivis est solutus habet talem plenitudinem potestatis, quia qui 
  non habet talem plenitudinem potestatis aliqua lege humana potest 
  constringi, eo quod non habet potestatem supra omnes leges humanas: 
  papa autem legibus est solutus ita quod est supra omnes leges 
  humanas, cum eciam leges imperiales possit dissolvere, sicut plures 
  canones videntur asserere (di~ 19,  /Quicumque /). Ergo papa habet ex 
  ordinacione Dei talem plenitudinem potestatis.=

  Amplius, vicarius Christi habet plenitudinem potestatis ex 
  ordinacione eiusdem Christi, cum Christus habuerit huiusmodi 
  plenitudinem potestatis et, in committendo Petro vices suas, nichil 
  in talibus sibi interdixit. Ergo papa habet talem plenitudinem 
  potestatis ex ordinacione Christi, cum sit Christi vicarius.=

  Rursus papa habet plenitudinem potestatis et non habet aliquam
  potestatem ab homine; ergo ex sola ordinacione Dei habet
  plenitudinem potestatis. Maior colligitur et habetur ex diversis
  canonibus sacris: 2, q~ 6, c~ /Decreto/ et c~ /Qui se scit/.
  Eciam diversi canones sacri videntur asserere {[}minorem{]}. Unde
  Innocencius 3us, ut habetur Extra, /De iudiciis/, /Novit/, ait:
  "Cum enim non humane constitucioni sed divine pocius innitamur,
  quia potestas nostra non est ex homine sed ex Deo, nullus qui sit
  sane mentis ignorat quin ad officium nostrum spectet de quocumque
  peccato mortali corripere quemlibet Christianum". Et beatus
  Anacletus, ut habetur di~ 22, c~ /Sacrosancta/, ait: "Hec vero
  apostolica sedes caput et cardo, ut prefatum est, a Domino et non
  ab alio constituta", etc~. Ex quibus verbis colligitur quod papa
  nullam potestatem habet ab homine.=

  Quod eciam racione videtur posse probari. Nam nullus est dicendus 
  hereticus propter hoc, quod negat a quocumque potestatem quam a solo 
  homine habere dinoscitur, quia talis, licet erret, non tamen errat 
  contra scripturam sacram que non est ab homine sed a Deo; sed qui 
  negat a papa potestatem suam est hereticus reputandus, ut testatur 
  Nicolaus papa secundum quod habetur di~ 22, c~ 1. Ergo papa 
  a solo Deo recipit potestatem.=

  Item, quod papa a Deo habeat plenitudinem potestatis ostenditur. Nam 
  ab eodem habet Romanus pontifex plenitudinem potestatis et potestatem 
  concedendi indulgencias, ut innuitur Extra,  /De penitenciis et remissionibus/,
  /Cum ex eo/, in fine. Sed Romanus pontifex habet a 
  solo Deo et non ab homine potestatem concedendi indulgencias. Ergo a 
  solo Deo habet plenitudinem potestatis.=

  Item, ille habet a Deo plenitudinem potestatis de cuius iudicio et 
  potestate non est licitum iudicare nec eciam disputare in dubium 
  revocando potestatem eiusdem, quia de potestate eius qui non habet a 
  Deo plenitudinem potestatis licet hominibus disputare et inquirere 
  dubitando quam potestatem habet et quam non habet, de cuius eciam 
  iudicio licet iudicare, si non secundum potestatem sibi concessam sed 
  usurpatam presumpserit iudicare. Sed nemini licet iudicare vel eciam 
  dubitando de iudicio et potestate summi pontificis disputare. Ergo a 
  Deo habet plenitudinem potestatis.=

  Maior videtur {[}evidens{]}; minor per auctoritates diversas
  ostenditur. Ait enim Nicolaus papa, ut habetur 9, q~ 3, /Patet/:
  "Patet profecto sedis apostolice, cuius auctoritate maius non est,
  iudicium a nemine fore retractandum; nec cuiquam de eius liceat
  iudicare iudicio". Et Gelasius papa, ut habetur eadem causa et q~,
  c~ /Ipsi/, ait: "Nec de eius unquam preceperunt iudicio iudicari,
  sentenciamque eius constituerunt non oportere dissolvi, cuius
  pocius sequenda decreta mandaverunt". Et 17, q~ 4, /Qui autem/,
  sic scribitur: "De iudicio summi pontificis alicui disputare non
  licet"; et ibidem sic legitur: "Committunt eciam sacrilegium qui
  contra legis sanctitatem divine aut nesciendo committunt aut
  negligendo violant et offendunt aut qui de principali iudicio
  certant et disputant". Et eisdem causa et q~, c~ /Nemini/, dicit
  Nicolaus papa: "Nemini de sedis apostolice iudicio iudicare aut
  illius sentenciam retractare permissum est, videlicet propter
  ecclesie Romane primatum Christi munere in beato Petro apostolo
  divinitus collocatum". Ex hiis atque aliis multis colligitur quod
  propter potestatem concessam a Christo Romane ecclesie nemini
  licet iudicare aut disputare de eius iudicio aut potestate. Ergo
  habet a Christo plenitudinem potestatis.=

  Quod adhuc tali racione probatur. Ab eodem habet papa plenitudinem 
  potestatis a quo habet claves regni celorum; sed claves regni celorum 
  habet a Christo; ergo et plenitudinem potestatis habet a Christo. 
  Minor ex verbis Christi, cum dixit Petro Matthei 16, "Tibi dabo 
  claves regni celorum", habetur aperte. Maior probatur, quia 
  omnis potestas quam habet papa spectat ad claves eo quod omnis 
  potestas pape aut est ordinis aut iurisdiccionis. Potestas autem quam 
  habet racione ordinis spectat ad claves secundum omnes. Potestas 
  eciam quam habet racione iurisdiccionis spectat ad claves, teste 
  Augustino, qui scribens ad Bonifacium, ut habetur di~ 50, c~  /Ut constitueretur/,
  ait: "Ut constitueretur in ecclesia ne quisquam post alicuius 
  criminis penitenciam clericatum accipiat vel ad clericatum redeat vel 
  in clericatu maneat, non desperacione indulgencie sed rigore factum 
  est discipline. Alioquin contra claves datas ecclesie agitur, de 
  quibus dictum est: 'Quodcumque solveris super terram erit solutum et 
  in celis'". Ex quibus verbis colligitur quod 
  potestas puniendi criminosos que competit ecclesie Romane {[}racione{]} 
  iurisdiccionis non ordinis spectat ad claves ecclesie. Ergo racione 
  consimili omnis alia potestas que competit ecclesie racione 
  iurisdiccionis spectat ad easdem claves.=

  Adhuc, quod papa habeat a Christo immediate plenitudinem
  potestatis probatur. Quia cui ab aliquo concessum est maius, ab
  eodem et minus concessum esse videtur (Extra, /De decimis/, /Ex
  parte/; 27, q~ 2, /Sunt qui dicunt/). Sed maius est dispensare
  contra Dominum et contra Apostolum quam posse ea que nec sunt
  contra legem divinam nec contra ius nature. Papa autem habet a
  Christo potestatem dispensandi contra Dominum et contra Apostolum,
  teste Glossa, que 25, q~ 1, super c~ /Sunt quidam/, ait: "Satis
  potest sustineri quod papa contra Apostolum dispensat: non tamen
  in hiis que pertinent ad articulos fidei; et eodem modo dispensat
  in evangelio interpretando ipsum, ut Extra, /De testibus/,
  /Licet/, in fine". Hoc eciam probat exemplis. Nam papa dispensat
  contra Dominum in iuramento et in voto. Nam dicit Dominus per
  prophetam, "Vovete et reddite", et Matthei 5, "Redde autem Domino
  iuramenta tua"; et tamen in hiis dispensat papa (15, q~ 6,
  /Iuratos/; Extra, /De voto/, in multis capitulis). Ergo multo
  forcius papa potest omnia que non sunt contra legem Dei nec contra
  ius nature.=

  Preterea, ille habet plenitudinem potestatis ut omnia possit
  cuius sentencia sive iniusta sive iusta est timenda; quia cuius
  sentencia sive iniusta sive iusta est timenda, eiusdem
  preceptum sive iustum sive iniustum est timendum et servandum.
  Sed sentencia pape sive iusta sive iniusta est timenda (11, q~
  3, /Sentencia/); ergo papa omnia potest.=

  Adhuc, ille qui a nemine debet reprehendi pro quocumque facto
  habet plenitudinem potestatis a Christo ut omnia possit, quia
  si non haberet talem plenitudinem potestatis posset excedere
  potestatem suam et per consequens in talibus peccare. Quilibet
  autem peccator eciam prelatus potest et debet corripi et
  reprehendi de omni peccato, maxime si non timetur probabiliter
  quod ex correccione fiet deterior, iuxta illud evangelii:
  "Si peccaverit in te frater tuus vade et corripe eum inter
  te et illum solum", etc~, quod ad omnes extenditur, ut ex
  sacris canonibus colligitur. Papa autem a nemine debet
  reprehendi seu corripi (di~ 40, /Si papa/). Ergo
  papa habet plenitudinem potestatis ut omnia possit; sed non
  habet talem plenitudinem potestatis ab homine; ergo habet eam a
  Christo.=

  Amplius, qui non potest contra fidem errare habet plenitudinem
  potestatis a Deo ut omnia possit, quia qui non potest contra
  fidem errare non potest errare contra bonos mores et, per
  consequens, quicquid fecerit irreprehensible est et licite
  factum; et ita omnia potest que vult. Papa autem non potest
  errare contra fidem. Ad quod probandum adducte sunt
  allegaciones plures in prima parte huius dialogi libro 5, c~ 4.
  Ergo papa habet a Christo plenitudinem potestatis.=

  Preterea, qui habet a Christo plenitudinem potestatis super
  concilium generale habet eciam multo forcius a Christo
  plenitudinem potestatis super omnes alios. Papa autem habet a
  Christo plenitudinem potestatis super concilium generale. Talem
  autem potestatem non habet a concilio generali, cum unum
  concilium non possit alii legem vel subieccionem imponere, quia
  non habet imperium par in parem. Ergo si habet eam habet ipsam
  ab aliquo superiori concilio generali; superior autem non est
  nisi Christus. Ergo si papa habet talem plenitudinem potestatis
  super generale concilium habet ipsam a Christo.=

  Restat ergo probare quod papa habeat talem potestatem super
  concilium generale, quod per auctoritates manifestas videtur
  ostendi. Ait enim Pascasius papa, ut habetur Extra, /De
  eleccione/, /Significasti/: "Cum omnia concilia per
  ecclesie Romane auctoritatem et facta sint et robur acceperint,
  et in eorum statutis Romani pontificis patenter excipiatur
  auctoritas". Et Gracianus 25, q~ 1, /Si ergo/,
  ait: "Sacri canones ita aliquid constituunt, ut sue
  interpretacionis auctoritatem sancte Romane ecclesie
  conservent. Ipsi namque soli canones valent interpretari qui
  ius habent condendi eos. Unde in nonnullis capitulis
  conciliorum, cum aliquid observandum determinetur, statim
  subinfertur, 'Nisi auctoritas Romane ecclesie {[}aliter
  imperaverit{]}', vel 'Salva tamen in omnibus apostolica
  auctoritate'". Ex quibus aliisque quam multis
  colligitur quod papa habet super generale concilium
  plenitudinem potestatis. Ergo multo forcius habet plenitudinem
  potestatis super omnes alios.=

  Preterea, qui habet potestatem a Christo super ista que sunt
  contra naturalem equitatem multo magis habet potestatem a
  Christo super omnia licita que naturali non obviant equitati,
  quia, sicut prius tactum est, cui concessum est maius eciam
  minus concessum esse videtur. Sed papa habet potestatem super
  illa que naturali obviant equitati; ergo habet a Christo
  plenitudinem potestatis ut omnia possit que sunt licita et
  naturali equitati non obviant.=

  Maior videtur probacione minime indigere. Minor probatur, nam
  pueros qui seipsos nesciunt regere habere curam et regimen
  animarum naturali obviat equitati, quia racio naturalis dictat
  quod qui se nescit regere non debet alios gubernare. Ymmo et
  veritas evangelica hoc insinuat, cum Christus dicat Matthei 15:
  "Cecus autem si ceco ducatum prestet ambo in foveam cadunt". Hoc
  eciam Alexander 3us, sequens dictamen racionis recte, ut habetur
  Extra, /De etate et qualitate preficiendorum/, c~ /Indecorum/,
  videtur innuere, dicens: "Indecorum est ut hii debeant ecclesias
  regere qui non noverunt gubernare se ipsos, cum ad ecclesiarum
  regimen tales persone sint admittende que discrecione preemineant
  et morum fulgeant honestate". Cui Gregorius 9us, ut habetur Extra,
  /De eleccione/, /Cum in magistrum/, concordare videtur dicens:
  "Cum in magistrum assumi non debeat qui formam discipuli non
  assumpsit, nec sit preficiendus qui subesse non novit", etc~. Ex
  quibus aliisque quampluribus patet quod equitas naturalis exigit
  ut pueri, qui nec se nec alios regere sciunt, ad regimen et curam
  animarum assumi non debeant. Et tamen contra hanc naturalem
  equitatem potest papa precipere, teste Glossa, que, ut habetur
  Extra, /De etate et qualitate preficiendorum/, super c~ /Eam te/,
  ait: "Si ex certa sciencia scriberet papa pro minori, eius mandato
  esset obediendum, quia sacrilegii instar obtinet, dubitare an is
  sit dignus, quem princeps elegerit, 17, q~ 4, /Qui autem / et c~,
  /De crimine sacrilegii/, l~ 2". Hoc eciam Alexander 3us mandasse
  videtur, ut habetur Extra, /De etate et qualitate preficiendorum/,
  /Ex racione/, qui pueros infra decennium constitutos non removet
  ab ecclesiis que erant eis concesse per episcopum Conventrensem
  sed scienter tollerat eos et mandat ut tollerentur.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 5
@section 2 {c5}
  Capitulum 5
  
@section 3 {tx17d}

  {Discipulus:} Pro predicta opinione allegaciones tetigisti, ut estimo,
  forciores; ideo pro ea ad presens alias non adducas, quia iste
  solventur patenter et ad alias posset forsitan leviter
  responderi.=

@section 3 {tx18m}

  {Magister:} 
  Sunt nonnulli qui opinionem prescriptam falsam, periculosam,
  perniciosam ac hereticalem estimant, quod multipliciter
  probare conantur. Lex enim Christiana ex institucione Christi
  est lex libertatis respectu veteris legis, que respectu nove
  legis fuit lex servitutis. Sed si papa haberet a Christo talem
  plenitudinem potestatis ut omnia possit que non sunt contra
  legem divinam nec contra legem nature, lex Christiana ex
  institucione Christi esset lex intollerabilis servitutis, et
  multo maioris servitutis quam fuerit lex vetus. Ergo papa non
  habet a Christo talem plenitudinem potestatis tam in
  spiritualibus quam in temporalibus.=

  Maior auctoritatibus apertissimis scripture divine videtur
  posse probari. Beatus enim Iacobus in canonica sua c~ 1 eam
  vocat legem perfecte libertatis dicens: "Quicumque
  perspexerit in lege perfecte libertatis et permanserit in ea
  non auditor obliviosus factus sed factor operis, hic beatus
  erit in facto suo". Et Apostolus ad Galatas
  ait: "Neque Titus qui mecum erat cum esset gentilis
  compulsus est circumcidi; sed propter introductos falsos
  fratres, qui introierunt exploraturi libertatem nostram quam
  habemus in Christo Iesu, ut nos in servitutem redigerent,
  quibus nec ad horam cessimus subieccioni ut veritas evangelica
  permaneat apud vos". Ex quibus verbis
  datur intelligi quod lex evangelica est lex libertatis per
  quam Christiani a servitute sunt erepti, ultra in servitutem
  minime reducendi. Quod eciam Apostolus c~ 5 videtur asserere
  dicens: "Utinam et abscindantur qui vos conturbant. Vos
  enim in libertatem vocati estis fratres, tantum ne libertatem
  in occasionem detis carnis sed per caritatem succurrite
  invicem".=

  Item, beatus Petrus, ut habetur Actuum 15, ait: "Quid temptatis
  Deum imponere iugum super cervices discipulorum, quod neque patres
  nostri neque nos portare potuimus?" Ex quibus verbis colligitur
  quod Christianis non est tam grave iugum servitutis impositum
  sicut positum fuit super Iudeos. Unde et beatus Iacobus ibidem
  post verba Petri dixit, "Ego iudico non inquietari eos qui ex
  gentibus convertuntur ad Deum, sed scribere ad eos ut abstineant
  se a contaminacionibus simulacrorum et fornicacione et suffocato
  et sanguine"; et hec sentencia Iacobi ab apostolis et senioribus,
  ymmo a Spiritu sancto, extitit approbata. Unde et ibidem
  subiungitur: "Tunc placuit apostolis et senioribus cum omni
  ecclesia eligere viros ex eis et mittere Antiochiam cum Paulo et
  Barnaba, Iudam qui cognominatur Bersabas et {[}Silam{]}, viros
  primos in fratribus, scribentes per manus eorum" epistolam
  continentem hec: "Apostoli et seniores fratres"; et post, "Visum
  est Spiritui sancto et nobis nichil ultra imponere vobis oneris
  quam hec necessaria: ut abstineatis vos ab immolatis simulacrorum
  et sanguine et suffocato et fornicacione, a quibus custodientes
  vos bene agetis". Ex quibus verbis colligitur quod Christiani per
  legem evangelicam sunt a servitute multiplici liberati, et quod
  lex evangelica est lex minoris servitutis quam fuerit lex vetus.
  Quod Augustinus ad inquisiciones Ianuarii, ut habetur di~ 12, c~
  /Omnia/, videtur innuere manifeste, dicens de quibusdam qui
  Christianam religionem servitute nimia oppresserunt: "Quamvis enim
  neque hoc inveniri possit quomodo contra fidem sint, ipsam tamen
  religionem, quam paucissimis et manifestissimis celebracionum
  sacramentis misericordia Dei voluit esse liberam, servilibus
  oneribus premunt adeo ut tollerabilior sit condicio Iudeorum, qui,
  eciam si tempus libertatis non cognoverint, legalibus tamen
  sacramentis non humanis presumpcionibus subiciuntur".=

  Item, Apostolus ad Galatas 4: "Non sumus ancille filii sed libere,
  qua libertate Christus nos liberavit. State et nolite iterum iugo
  servitutis contineri". Et Apostolus 2 ad Corinthios 3: "Ubi autem
  Spiritus Domini, ibi libertas". Ex quibus omnibus colligitur quod
  maioris libertatis est lex nova quam vetus.=

  Minor autem predicte allegacionis, quod scilicet lex nova sive
  evangelica esset intollerabilis servitutis et maioris quam
  fuerit lex vetus si papa haberet ex institucione Christi talem
  plenitudinem potestatis tam in spiritualibus quam in
  temporalibus, videtur probacione nullatenus indigere. Si enim
  hoc esset, omnes Christiani essent servi et nullus esset
  libere condicionis. Omnes enim essent servi summi pontificis,
  ut summus pontifex tantam potestatem in temporalibus haberet
  super imperatorem et reges et principes et laicos universos ac
  omnes omnino Christianos, et quantum ad personas et quantum ad
  res ipsorum, quantam unquam aliquis dominus temporalis habuit
  vel habere potuit super quemcumque servum, ita quod papa
  libere posset privare reges et principes ac omnes alios
  Christianos regnis et omnibus rebus suis et retinere sibi vel
  alteri ferre, possetque reges et principes quibuscumque aliis
  subdere et constituere eos servos ipsorum. Hec enim et similia
  non sunt contra legem divinam nec contra legem nature, quia si
  essent contra legem divinam vel contra legem nature ipsismet
  regibus et aliis Christianis essent illicita; et per
  consequens nulli liceret res suas alteri dare vel se alterius
  subicere potestati. Et ita constat quod lex Christiana esset
  maioris servitutis, quo ad temporalia, quam lex vetus, si papa
  in temporalibus haberet huiusmodi plenitudinem potestatis,
  quia illi qui erant sub lege Mosaica nulli mortali erant in
  temporalibus tali modo subiecti. Quia tale dominium nec rex
  nec summus pontifex habebat; unde et Naboth Israelites
  laudabiliter denegavit dare et vendere vineam suam regi
  cupienti emere ipsam.=

  Esset eciam lex evangelica maioris servitutis, quo ad
  spiritualia sive quo ad illa que pertinent vel pertinere
  possunt ad exteriorem cultum divinum, quam fuerit lex Mosaica.
  Quia papa haberet talem plenitudinem potestatis in
  spiritualibus; sed posset papa de plenitudine potestatis
  plures et graviores huiusmodi observancias corporales imponere
  regibus et principibus ac omnibus Christianis quam fuerint in
  lege veteri ordinate, nec cuicumque Christiano liceret in
  huiusmodi non obedire, si papa haberet talem plenitudinem
  potestatis.=

  Ex istis concluditur quod predicta opinio de plenitudine
  potestatis summi pontificis non solum falsa sed eciam hereticalis
  est habenda, cum sit manifeste contra Scripturam sacram asserentem
  quod lex Christiana est lex libertatis, et per consequens
  Christiani non fiunt servi cuiuscumque mortalis per legem
  Christianam sed liberi sunt quantum est de racione evangelice
  legis. Est eciam, ut dicunt, perniciosa et periculosa quia, si
  papa uteretur tali potestate privando reges et alios Christianos
  regnis et rebus suis pro sue voluntatis arbitrio et eos subiciendo
  servituti vel operibus servilibus, orirentur scismata et
  dissensiones, bella ac guerre inter Christianos, eciam periculum
  et dispendium tocius Christianitatis.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 6
@section 2 {c6}
@section 3 {tt}

  Capitulum 6
  
@section 3 {tx19d}

  {Discipulus:} Quia, ut puto, istud est principalius vel 
  de principalioribus fundamentis et motivis quare quidam dicunt quod 
  papa non habet talem plenitudinem potestatis, ideo contra ipsum volo 
  obicere, ut responsionibus quas recitabis ad obiecciones contra ipsum 
  quale sit magis appareat.=

  Videtur itaque quod lex Christiana non dicatur in Scripturis
  sacris lex libertatis quia per eam Christiani fiant liberi ne
  sint subiecti in omnibus summo pontifici, quod innuit precedens
  motivum, sed dicitur lex libertatis quia per eam Christiani
  efficiuntur liberi a servitute peccati vel legis Mosaice. Unde
  et plures auctoritates adducte expresse loquuntur de libertate
  a servitute legis Mosaice, sicut illa ad Galatas 2 et 5 et illa
  Actuum 15 et illa ad Galatas 4. Alie autem auctoritates
  intelligi possunt de libertate a servitute peccati. Igitur per
  ipsas probari non potest quod Christiani per legem Christianam
  efficiuntur liberi a servitute qua tenentur summo pontifici, ne
  scilicet in omnibus temporalibus et spiritualibus sint sibi
  subiecti que non sunt contra legem Dei nec contra legem nature.=

  Unde et quod auctoritates scripture divine non debeant intelligi de 
  libertate et subieccione qua subduntur Christiani summo pontifici 
  racione probatur. Nam, si lex Christiana esset taliter lex 
  libertatis, nulli liceret se subdere summo pontifici vel alii 
  cuicumque mortali {[}in hiis{]} que non sunt contra legem Dei nec contra 
  legem nature, quia nulli licet agere contra legem Christianam.=

  Et ita si, ut quidam dicunt, Fratres Minores per regulam suam 
  tenentur in omnibus obedire summo pontifici, eorum regula esset 
  hereticalis, quia esset contra legem Christianam, que est lex 
  libertatis liberans Christianos ne homini sint subiecti.=

  Amplius, secundum beatum Iacobum, ut allegatum est, lex Christiana 
  est lex perfecte libertatis; perfecta autem libertas omni servituti 
  repugnat; ergo, si lex Christiana est lex libertatis liberans 
  Christianos ne homini sint subiecti, sequitur quod nullus debet esse 
  servus hominis cuiuscumque, et ita reges et principes et alii laici 
  et eciam ecclesia nullos servos haberent, quod legibus civilibus et 
  sacris canonibus obviat manifeste.=

  Propter ista videtur quod motivum prescriptum non probat quod papa 
  non habeat plenitudinem potestatis tam in spiritualibus quam in 
  temporalibus. Tu autem narra quomodo respondetur ad ista.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 7
@section 2 {c7}
@section 3 {tt}

  Capitulum 7
  
@section 3 {tx20m}

  {Magister:} Ad primum istorum dicitur, quod quamvis 
  alique auctoritates specialem faciant mencionem de libertate a 
  servitute Mosaice legis, tamen omnes intelligi debent de libertate ab 
  omni servitute tanta quanta fuit servitus Mosaice legis, et hoc, 
  saltem quo ad aliqua, negative, ut scilicet nullus per evangelicam 
  legem obligetur ad tantam servitutem quanta fuit servitus veteris 
  legis, licet aliqui Christiani racione delicti vel ex voluntate seu 
  alia quacumque occasione (non per legem Christianam) tanta servitute 
  vel maiori teneantur astricti.=

  Si enim Christiani quacumque servitute, quo ad opera exteriora, tanta 
  vel maiori quanta fuit servitus veteris legis per legem evangelicam 
  tenerentur, non posset lex evangelica magis dici lex libertatis quam 
  lex Mosaica, quantumcumque liberati essent a servitute Mosaice legis. 
  Qui enim liberatur ab una servitute et premitur alia equali vel 
  maiori non est magis liber quam prius extiterat, sicut qui liberatur 
  ab uno vinculo corporali et alio equali vel forciori constringitur 
  non est solutus sed magis ligatus. Cum vero lex evangelica secundum 
  veritatem scripture divine sit magis lex libertatis quam vetus lex, 
  per legem evangelicam Christiani neque servituti legis Mosaice neque 
  cuicumque alii servituti exteriori maiori vel tante quanta fuit 
  servitus veteris legis subduntur. Quare eciam auctoritates ille que 
  occasione servitutis veteris legis de libertate Christianorum 
  loquuntur de libertate ab omni servitute tanta quanta fuit servitus 
  veteris legis debent intelligi. Quare, cum servitus qua aliquis 
  alteri obligatur in omnibus obedire que non sunt contra legem divinam 
  nec contra legem nature sit maior quam fuerit servitus veteris legis, 
  eciam de libertate ab illa servitute auctoritates prescripte debent 
  intelligi. Et ita, ut dicunt isti, per ipsas probatur aperte quod 
  memorata opinio de plenitudine potestatis summi pontificis est 
  hereticalis tanquam contraria scripture divine.=

@section 3 {tx21d}

  {Discipulus:} Antequam procedam, contra ista obicio, 
  quia non videtur quod, quamvis papa haberet huiusmodi plenitudinem 
  potestatis, Christiani essent pressi maiori servitute vel tanta 
  quanta fuit servitus veteris legis. Nam talem potestatem habent 
  aliqui prelati religiosi super fratres suos, vel possunt habere, quia 
  possunt aliqui religiosi promittere in omnibus obedienciam prelatis 
  suis; et tamen illi religiosi non premerentur tanta servitute quanta 
  fuit servitus veteris legis, quia nec tales religiosi essent servi: 
  non enim religiosi sunt servi prelatorum suorum, nec prelati sunt 
  domini fratrum suorum.=

@section 3 {tx22m}

  {Magister:} Huic respondetur quod quamvis papa possit 
  habere talem potestatem supra illum qui voluerit fieri servus pape et 
  se in omnibus subdere potestati ipsius, tamen nec papa nec aliquis 
  prelatus religiosus habet talem potestatem super quoscumque 
  religiosos, qui scilicet vovent vel voverunt obedienciam, paupertatem 
  et castitatem, quia religiosi tales quicumque regulam quam vovent 
  servare tenentur. Propter quod nec papa nec alius habet talem 
  plenitudinem potestatis super ipsos, nec ipsi sunt servi pape vel 
  prelati alterius --- secundum quod nomen servorum in scienciis 
  legalibus frequenter accipitur --- quia nec papa nec alius potest eos 
  occupare in operibus servilibus, dimissis illis que spectant ad 
  substanciam regule sue, nec potest eis precipere ut habeant proprium 
  vel contrahant matrimonium, que tamen sunt de se licita, licet facta 
  sint illicita religiosis per votum sponte ab eis emissum.=

@section 3 {tx23d}

  {Discipulus:} De potestate pape super religiosos postea 
  disseremus, ideo de hac materia amplius ad presens non loquaris. Sed 
  narra an secundum istos non solum per hoc, quod auctoritates 
  introducte affirmant legem Christianam esse legem libertatis, sed 
  eciam per alia verba in auctoritatibus eisdem accepta possit probari 
  quod Christiani per legem evangelicam tanta servitute minime 
  constringuntur quanta fuit servitus veteris legis.=

@section 3 {tx24m}

  {Magister:} Dicunt quod per omnes auctoritates 
  predictas posset hoc probari, non tamen eque patenter per omnes.=

@section 3 {tx25d}

  {Discipulus:} Dic per quas dicunt isti hoc patencius 
  posse probari.=

@section 3 {tx26m}

  {Magister:} Dicunt quod per auctoritatem acceptam de Actibus 15 c~
  patenter hoc probatur. Nam apostoli inspiracione Spiritus sancti
  nunciaverunt gentibus libertatem a iugo servitutis ad
  consolacionem ipsarum et ne dolerent se per servitutem onerosam
  inquietari. Unde Iacobus, ut allegatum est, dixit: "Ego iudico non
  inquietari eos qui ex gentibus convertuntur ad Deum"; et de ipsis
  gentibus conversis ad Deum, recepta epistola apostolorum {[}et{]}
  seniorum super predicta libertate, sic scribitur eodem capitulo:
  "Quam cum legissent gavisi sunt super consolacione". Sed si
  conversi ex gentibus liberati fuissent a servitute legis Dei et
  maiori servituti Petri et successorum eius fuissent subiecti, et
  de inquietacione maiori non immerito doluissent et materiam
  consolacionis minime habuissent. Ab omni igitur servitute maiori
  et tanta quanta fuit servitus legis Mosaice liberati fuerunt. Quod
  in verbis apostolorum insinuatur cum dicitur: "Visum est Spiritui
  sancto et nobis nichil ultra imponere vobis oneris quam hec
  necessaria ut abstineatis", etc~. Si enim nichil ultra oneris
  voluerunt eis imponere, noluerunt eis imponere servitutem neque
  maiorem neque tantam quanta fuit servitus veteris legis.=

@section 3 {tx27d}

  {Discipulus:} Videtur quod ista verba "nichil ultra imponere vobis
  oneris" non debeant tam generaliter intelligi. Nam licet apostoli
  non imposuerunt Christianis onera veteris legis, imposuerunt eis
  tamen multa preter illa que nominantur in verbis premissis. Multos
  enim canones condiderunt in quibus preceperunt multa preter illa
  que enumerantur in verbis predictis, sicut patet in decretis di~
  16, c~ /Propter/, et 12, q~ 1, c~ /Dilectissimis/ et c~ /Sint
  manifeste/ et c~ /Ex hiis/. Verba igitur premissa Actuum 15
  solummodo debent intelligi de onere legis Mosaice.=

@section 3 {tx28m}

  {Magister:} Ad hoc respondetur quod licet apostoli plures canones
  condiderunt et preceperunt multa preter illa que enumerantur
  Actuum 15, nichil tamen preceperunt subditis minime requisitis et
  non consencientibus, nisi que erant de lege divina et iure
  naturali et que necessitas vel utilitas publica postulabat et
  quorum precepcio absque dispendio non poterat pretermitti, in
  quibus et qualibus nunc summus pontifex obtinet potestatem.=

@section 3 {tx29d}

  {Discipulus:} Istud ultimum dictum, ut puto, non potest ad
  intencionem dicencium verbis brevibus explicari. Ideo, ipso
  dimisso ad presens quia de ipso post tractabimus, dic an per
  aliquam aliam auctoritatem prius adductam dicant isti patenter
  posse probari quod Scriptura loquens de libertate legis evangelice
  debeat intelligi eciam de libertate ab alia servitute quam a
  servitute legis Mosaice.=

@section 3 {tx30m}

  {Magister:} Hoc dicunt posse ostendi auctoritate Apostoli, cum dicit
  secundo ad Corinthios 3: "Ubi Spiritus Domini, ibi libertas". Ibi
  enim Apostolus non loquitur specialiter de libertate a servitute
  veteris legis, sed magis generaliter. Igitur intelligit Apostolus
  quod ubi Spiritus Domini, ibi non solum est libertas a servitute
  veteris legis, sed eciam ibi libertas est ab omni servitute, quo
  ad opera exteriora, que est tanta quanta fuit servitus veteris
  legis.=

  Quod auctoritatibus sanctorum patrum ostenditur. Nam per illam
  auctoritatem Apostoli sancti patres probant quod licet clericis,
  invitis episcopis, monasteria monachorum intrare. Ait enim Urbanus
  papa, ut legitur 19, q~ 2, c~ /Due/: "Qui Spiritu Dei aguntur lege
  Dei ducuntur, et quis est qui possit Spiritui sancto digne
  resistere? Quisquis igitur hoc Spiritu ducitur, eciam episcopo suo
  contradicente, eat liber nostra auctoritate. Iusto enim lex non
  est posita. Sed 'ubi Spiritus Dei est, ibi libertas', et si
  spiritu Dei ducimini, non estis sub lege". Et Innocencius 3us,
  Extra, /De regularibus/, c~ /Licet/, ait: "Licet quibusdam
  monachis;" et infra: "Quia tamen 'ubi Spiritus Dei est, ibi
  libertas', et qui spiritu Dei aguntur, non sunt sub lege et quia
  lex non est posita iusto, ea racione hoc videtur illis fuisse
  concessum, ne quis ex temeritate vel levitate in iacturam vel
  iniuriam sui ordinis sub pretextu maioris religionis ad alium
  ordinem transvolaret." Ex quibus colligitur quod per libertatem
  concessam Christianis probatur quod licet clericis ad religionem
  et religiosis ad arciorem transire, quod tamen probari non posset
  si per libertatem Christianorum Apostolus intelligeret tantummodo
  libertatem a servitute Mosaice legis. Hoc eciam per auctoritatem
  Augustini superius allegatam videtur expresse posse probari. Nam
  Augustinus in verbis illis per libertatem quam Christiana religio
  ex misericordia Dei consecuta est illos iudicat arguendos qui
  eandem religionem diversis oneribus opprimebant adeo ut
  tollerabilior sit condicio Iudeorum quam Christianorum, qui tamen
  oneribus legis Mosaice Christianos minime deprimebant. Igitur
  intendit Augustinus ut Christiana religio non solum sit liberata
  ab oneribus veteris legis, sed eciam ab aliis oneribus que
  equaliter vel magis premant quam onera Mosaice legis.=

@section 3 {tx31d}

  {Discipulus:} Dic quomodo respondetur ad raciones quibus supra c~ 6
  usus fui probare quod auctoritates adducte c~ 5 non debent
  intelligi de libertate a subieccione qua Christiani, secundum
  primam sentenciam, summo pontifici sunt subiecti.=

@section 3 {tx32m}

  {Magister:} Ad primam ipsarum respondetur secundum quosdam quod
  auctoritates de libertate evangelice legis non debent, quo ad
  omnes, intelligi affirmative sed, quo ad multos, negative, sicut
  tactum est prius, quemadmodum illa verba Apostoli, "Spiritus sit
  unus" uxoris et viri, et illa Salvatoris, "In ore duorum
  {[}testium{]} vel trium stabit omne verbum", et multe alie debent
  intelligi negative. Non enim illi qui erant servi ante
  conversionem ad fidem per conversionem fiebant liberi, sed per
  legem evangelicam nullus ducebatur ad maiorem servitutem quam erat
  servitus veteris legis, et ideo per evangelicam legem {[}nullus{]}
  fiat servus pape. Absque tamen transgressione eiusdem legis potest
  quis, si sponte voluerit, se facere servum pape; vel, si ex alia
  iusta et licita causa fiat servus pape, in nullo derogatur
  evangelice legi; quia lex evangelica licet non inducat huiusmodi
  servitutem non tamen prohibet.=

  Quod autem ibidem accipitur quod Fratres Minores tenentur in omnibus 
  obedire pape, dicunt isti falsum esse, licet quidam Fratres Minores, 
  ut fertur, hoc non teneant, dicentes quod liceret eis et tenerentur 
  eciam accipere uxores si sola voluntate hoc papa preciperet. De 
  quibus postea in hoc tractatu et eciam in nono tractatu huius tercie 
  partis nostri dialogi tractabimus. Fratres enim Minores non tenentur 
  obedire pape precipienti aliquid contra substanciam regule sue, et 
  ideo regula eorum non hereticalis sed catholica est censenda.=

  Ad quartam racionem quam fecisti respondetur quod lex Christiana
  non dicitur lex libertatis quia liberat Christianos ab omni
  servitute, sed quia non premit Christianos tanta servitute quanta
  pressi fuere Iudei; et ideo licet regibus et aliis Christianis
  servos habere, licet per legem Christianam nullus Christianus fiat
  servus cuiuscumque. Ad beatum Iacobum dicitur quod non intendit
  legem Christianam esse legem perfecte libertatis, ut nullus
  Christianus cuicumque homini sit subiectus. Christiani enim pape
  sunt subiecti et multi principibus et aliis Christianis subduntur.
  Sed ideo eam dicit esse legem perfecte libertatis, quia per eam
  religio Christiana paucis sacramentis et sacramentalibus seu
  ceremonialibus ex institucione divina subicitur, et per ipsam
  nullus Christianus servus cuiuscumque mortalis efficitur nec
  eciam, nisi in hiis que spectant ad necessitatem vel utilitatem
  ipsius aut reipublice, alicuius hominis subditur potestati. Quare
  pro se et omnibus apostolis et universis prelatis ecclesie dicit
  apostolus 2 ad Corinthios ultimo: "Non enim possumus aliquid
  adversus veritatem, sed pro veritate "; et post hoc: "Absens
  scribo ut non presens durius agam secundum potestatem quam Dominus
  dedit michi in edificacionem et non in destruccionem vestram". Ex
  quibus verbis colligitur quod apostoli nullam potestatem habuerunt
  a Deo super fidelibus nisi ad utilitatem eorumdem fidelium; quare
  lex Christiana, que nullam subieccionem nisi ad utilitatem
  subiecti vel communitatis cuiuscumque inducit eciam paucis divinis
  est supposita sacramentis. Merito debet dici lex perfecte
  libertatis, presertim respectu legis Mosaice que quampluribus
  sacramentis et ceremoniis vix portabilibus subiectos involvit. Non
  tamen dicitur lex perfectissime libertatis. In perfeccione enim
  sunt gradus, quia non omne perfectum est perfectissimum
  reputandum. Perfectissima autem libertas in hac vita mortali
  nequaquam habebitur.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 8
@section 2 {c8}
@section 3 {tt}

  Capitulum 8
  
@section 3 {tx33d}

  {Discipulus:} Adhuc ut intelligatur profundius quale 
  sit motivum precedens, cupio audire aliquas allegaciones preter 
  prescriptas ad probandum quod non omnes homines sunt servi summi 
  pontificis, ex quo isti opinantes inferre nituntur quod papa non 
  habet ex institucione Christi talem plenitudinem potestatis.=

@section 3 {tx34m}

  {Magister:} Quod non omnes Christiani sunt servi summi 
  pontificis secundum strictissimam significacionem huius nominis 
  servus (quod tamen secundum istos sequeretur si papa haberet tam in 
  temporalibus quam in spiritualibus huiusmodi plenitudinem potestatis) 
  multis modis ostenditur. Servus enim nullam proprietatem seu dominium 
  cuiuscumque rei temporalis, dum manet servus, potest habere, quia 
  quicquid servus acquirit domino acquirit et ipsius domini est. Reges 
  autem et principes ac alii quamplurimi Christiani habent dominium et 
  proprietatem quamplurium rerum temporalium. Ergo non omnes homines 
  sunt servi pape, secundum illam significacionem nominis servi 
  secundum quam dominus potest vendere, dare et alienare servum suum et 
  ab eo omnem rem temporalem in propria voluntate auferre, quod tamen 
  sequeretur si papa haberet in temporalibus talem plenitudinem potestatis.=

@section 3 {tx35d}

  {Discipulus:} Quomodo probatur quod reges et principes 
  ac plures alii Christiani habent proprietatem et dominium rerum temporalium?=

@section 3 {tx36m}

  {Magister:} Hoc multis modis ostenditur. Nam illi habent dominium et
  proprietatem rerum temporalium per quorum iura temporalia
  possidentur. (di~ 8, /Quo iure/). Ergo imperatores et reges habent
  dominium et proprietatem rerum temporalium.=

  Amplius, illi habent proprietatem et dominium temporalium rerum
  quorum legibus eciam summi pontifices pro cursu temporalium rerum
  utuntur; sed summi pontifices pro cursu temporalium rerum legibus
  imperatorum et regum utuntur (di~ 10, /Quoniam idem/, et di~ 96,
  /Cum ad verum/); ergo imperatores et reges habent proprietatem et
  dominium temporalium rerum.=

  Rursus, episcopi interdum preter res ecclesie habent res proprias
  (12, q~ 1, c~ /Episcopi/ et c~ /Manifesta/ et c~ /Certe/ et c~
  /Sint manifeste/). Ergo alii quam papa possunt proprietatem et
  dominium rerum temporalium possidere.=

  Adhuc, reges et principes ac alii fideles laici donant res
  temporales ecclesiis; ergo habent proprietatem et dominium
  temporalium rerum.=

  Item, Iudei et infideles habent proprietatem temporalium rerum;
  ergo multo forcius reges et principes Christiani habent huiusmodi
  rerum proprietatem.=

@section 3 {tx37d}

  {Discipulus:} Istud est ita divulgatum tam in legibus 
  civilibus et canonicis quam in communi opinione hominum quod non curo 
  pro ipso plures allegaciones adduci. De quo tamen possem querere an 
  sit hereticum dicere nullum Christianum habere proprietatem 
  temporalium rerum, quod vero ad tractatum de iuribus Romani Imperii 
  reservare propono. Ideo revertere ad probandum quod non omnes 
  Christiani sunt servi pape.=

@section 3 {tx38m}

  {Magister:} Hoc aliter sic probatur. Servus non potest habere alium
  servum, sed plures laici habent servos (di~ 54, c~ 1 et 2 et c~
  /Quicumque/, et in multis aliis capitulis); ergo non omnes homines
  sunt servi pape.=

  Amplius, multi ab ecclesia consequuntur libertatem (12, q~ 2, /Si
  quos de servis ecclesie/ et c~ /Episcopus/ et c~ /Liberti/ et in
  multis aliis capitulis). Ergo non omnes homines sunt servi summi
  pontificis. Multi ergo homines sunt liberi. Quod Salvator testari
  videtur, dicens Matthei 17: "Filii sunt liberi"; et Apostolus ad
  Galatas 4 ait: "Quanto tempore heres parvulus est nichil differt a
  servo cum sit dominus omnium; sed sub tutoribus et actoribus est
  unusquisque usque ad prefinitum tempus a patre". Ex quibus verbis
  colligitur quod cum venerit tempus prefinitum a patre differt a
  servo, et per consequens tunc nec pape nec alterius est servus.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 9
@section 2 {c9}
@section 3 {tt}

  Capitulum 9
  
@section 3 {tx39d}

  {Discipulus:} Puto me advertere quomodo isti per 
  libertatem Christianorum probare nituntur quod papa non habet talem 
  plenitudinem potestatis presertim in temporalibus. Ideo pro eadem 
  opinione adhuc aliter allegare conare.=

@section 3 {tx40m}

  {Magister:} Hoc aliis modis videtur posse probari. Nam vicarius non
  habet maiorem potestatem, in quantum vicarius, quam ille cuius est
  vicarius. Ergo papa, in quantum vicarius Christi, non habet
  maiorem potestatem in temporalibus quam habuerit Christus, in
  quantum homo passibilis et mortalis. Sed Christus non habuit,
  inquantum homo passibilis et mortalis, huiusmodi potestatem in
  temporalibus, cum non habuerit dominium omnium temporalium, nec
  alii fuerint servi eius, secundum strictam significacionem nominis
  servorum, ipso testante qui, ut habetur Iohannis 15, dixit
  apostolis: "Iam non dicam vos servos, quia servus nescit quid
  faciat dominus eius". Ergo papa non habet huiusmodi plenitudinem
  potestatis.=

@section 3 {tx41d}

  {Discipulus:} De fundamento istius allegacionis satis 
  poterimus invenire in tractatu quarto secunde partis istius dialogi 
  ad quem pertinet exquisite disserere de paupertate Christi. Ideo hac 
  dimissa adduc alias.=

@section 3 {tx42m}

  {Magister:} Aliter probatur idem sic. Qui non debet se 
  secularibus negociis implicare, non debet habere in secularibus talem 
  plenitudinem potestatis. Papa autem non debet se secularibus negociis 
  implicare; ergo non habet nec habere debet talem plenitudinem 
  potestatis in secularibus.=

  Maior probatur, quia frustra datur alicui potestas quam exercere non 
  debet. Unde et reges accipientes a Deo potestatem iudicandi ac 
  iusticiam et iudicium faciendi et non facientes, sepe in sacris 
  litteris arguuntur. Sapiencie 6 sic dicitur regibus perverse vel 
  negligenter exercentibus officium regis: "Data est a Domino 
  potestas vobis et virtus ab altissimo, qui interrogabit opera vestra 
  et cogitaciones scrutabitur, quoniam cum essetis ministri regni 
  illius non recte iudicastis", etc~. Ubi dicit 
  Glossa: "Nota quod quilibet debet facere ea que sue condicioni 
  conveniunt"; et per consequens illa potissime debet quis facere 
  ad que facienda ex speciali ordinacione Dei accepit potestatem. Qui 
  igitur specialiter ex institucione et ordinacione Christi accepit in 
  secularibus plenitudinem potestatis, potissime eciam ultra omnes 
  alios debet se secularibus implicare negociis, ne in commissa sibi 
  potestate negligentem et desidem se ostendat.=

  Minor, quod papa scilicet non debet se negociis secularibus
  implicare, patenter videtur ostendi per Apostolum 2 ad Timotheum 2
  c~ dicentem: "Nemo militans Deo implicat se negociis secularibus,
  ut ei placeat cui se probavit". Cum igitur papa precipue inter
  omnes Deo debeat militare ut ei placeat, ipse minus quam alii
  debet se negociis secularibus implicare. Hinc ex canone
  apostolorum, ut legitur di~ 88, c~ /Episcopus/, sic habetur:
  "Episcopus aut sacerdos aut diaconus nequaquam seculares curas
  assumant; sin aliter, deiciantur"; et c~ /Episcopus nullam/ sic
  scribitur: "Episcopus nullam rei familiaris curam ad se revocet,
  sed leccioni et oracioni et verbo predicacionis tantummodo vacet";
  et 21, q~ 5, c~ 1 sic legitur: "Apostolorum statuta sunt que
  dicunt: 'Nemo militans Deo implicat se negociis secularibus';
  proinde aut clerici sint sine accionibus domorum aut actores sine
  officio clericorum." Ex quibus aliisque quampluribus canonibus
  sacris (que habentur 16, q~ 1, /Sunt nonnulli/ et di~ 88, per
  totum, et 21, q~ 3~ c~ /Placuit/ et c~ /Cyprianus/ et c~
  /Molliciis/ et c~ /Hii qui/ et c~ /Sacerdotum/, et Extra, /Ne
  clerici vel monachi secularibus negociis se immisceant/, per
  totum, et aliis locis quam multis) colligitur quod clerici
  {[}et{]} episcopi non debent se secularibus negociis implicare et,
  per consequens, papa precipue debet a talibus abstinere, tum quia
  inter episcopos et clericos est precipuus atque primus et maxime
  debet in spiritualibus occupari, tum quia precipue tenet locum
  apostolorum, et specialiter principis apostolorum, qui hoc
  docuerunt et fecerunt et quos debet potissime imitari.=

@section 3 {tx43d}

  {Discipulus:} Non oportet summum pontificem se in omnibus vite
  apostolice conformare, quia apostoli abdicaverunt proprietatem
  temporalium rerum (Extra, /De verborum significacione/, li~ 6, c~
  /Exiit/), et tamen papa potest habere proprium. Ergo similiter
  papa potest se implicare multis secularibus negociis quibus se
  minime implicaverunt apostoli.=

@section 3 {tx44m}

  {Magister:} Ad hoc respondent isti quod, licet papa non teneatur se
  in omnibus vite apostolorum conformare, tamen nichil est sibi
  specialiter iniunctum a Christo quod apostolice vite repugnet; et
  ideo, cum implicari secularibus negociis repugnet vite apostolice,
  inferunt isti quod hoc non est specialiter iniunctum pape a
  Christo. Quare nec sibi data specialiter est a Christo plenitudo
  potestatis in secularibus, cum teneatur exequi potestatem quam
  specialiter habet ex ordinacione et institucione Christi.=

@section 3 {tx45d}

  {Discipulus:} Aliter nitere allegare pro opinione prescripta.=

@section 3 {tx46m}

  {Magister:} Quod papa non habeat talem in spiritualibus et
  temporalibus plenitudinem potestatis ostenditur. Nam qui est minor
  et minister et servus aliorum, in quos non debet exercere
  potestatem, non habet super eos tam in spiritualibus quam in
  temporalibus plenitudinem potestatis. Nam qui habet super alios
  talem plenitudinem potestatis est dominus eorundem; nullus enim
  dominus maiorem potestatem quam plenitudinem potestatis potest
  habere super quoscumque. Nullus autem respectu eiusdem est servus
  et dominus. Qui eciam habet plenitudinem potestatis super alios
  precipue potest et debet exercere potestatem in eos. Papa autem
  est minor et minister et servus Christianorum, in quos non debet
  exercere potestatem, teste Christo qui, ut legitur Matthei 20,
  dixit apostolis: "Scitis quia principes gencium dominantur eorum,
  et qui maiores sunt potestatem exercent in eos. Non ita erit inter
  vos; sed quicumque voluerit inter vos maior fieri, sit vester
  minister; et qui voluerit inter vos primus esse, erit vester
  servus". Et Matthei 23 dixit Christus: "Qui maior est vestrum erit
  vester minister". Et Marci 9 dixit: "Si quis voluerit primus esse,
  erit omnium novissimus et omnium minister", et 10 c~: "Scitis quia
  hii qui videntur principari gentibus dominantur eis et principes
  eorum potestatem habent ipsorum. Non ita est autem in vobis; sed
  quicumque voluerit fieri maior, erit vester minister; et quicumque
  voluerit primus esse, erit omnium servus". Et, ut habetur Luce 22,
  Christus dixit apostolis: "Reges gencium dominantur eorum, et qui
  potestatem habent super eos benefici vocantur. Vos autem non sic;
  sed qui maior est in vobis, fiat sicut minor, et qui precessor
  est, sicut ministrator". Ex quibus patet quod primus spiritualiter
  inter Christianos, scilicet papa, est minor et minister et servus
  aliorum, in quos potestatem exercere non debet. Igitur non habet
  talem plenitudinem potestatis.=

@section 3 {tx47d}

  {Discipulus:} Ista allegacio in simili tractata est 
  aliquantulum diffuse libro sexto prime partis istius dialogi c~ 3. 
  Ideo ipsa omissa alias cures adducere.=

@section 3 {tx48m}

  {Magister:} Quod papa non habet talem plenitudinem potestatis sic
  probatur. Nam qui non est constitutus a Christo iudex secularium
  non habet in secularibus talem plenitudinem potestatis a Christo.
  Papa non est constitutus a Christo iudex secularium, teste beato
  Petro, qui, sicut legitur in epistola Clementis, ut habetur 11, q~
  1, c~ /Te quidem/, ait: "Te quidem oportet irreprehensibiliter
  vivere et summo studio niti ut omnes vite huius occupaciones
  abicias, ne fideiussor existas, ne advocatus licium fias, neve in
  {[}ulla{]} aliqua occupacione prorsus inveniaris mundialis negocii
  occasione perplexus. Neque enim iudicem neque cognitorem
  secularium negociorum te hodie ordinare vult Christus." Igitur
  papa non habet talem, presertim in secularibus, plenitudinem
  potestatis.=

  Item, qui non est dominus clericorum, non habet super ipsos 
  plenitudinem potestatis. Papa autem non est dominus clericorum, teste 
  beato Petro, qui canonica sua prima c~ 5 ait: "Neque ut 
  dominantes in clero." Ergo papa non habet eciam 
  super clerum talem plenitudinem potestatis.=

  Amplius, papa maiorem potestatem habet in terris sue temporali 
  iurisdiccioni subiectis quam in aliis terris que non sunt sue 
  temporali iurisdiccioni subiecte. Ergo non habet in omnibus talem 
  plenitudinem potestatis.=

@section 3 {tx49d}

  {Discipulus:} Dicerent primi opinantes quod omnes terre 
  temporali iurisdiccioni pape subiecte sunt.=

@section 3 {tx50m}

  {Magister:} Huic Innocencius 3us obviare videtur, qui, 
  ut habetur Extra,  /De hereticis/,  /Vergentis/, terras 
  sue temporali iuridiccioni subiectas distinguit ab aliis, dicens: 
  "In terris vero temporali nostre iurisdiccioni subiectis bona 
  hereticorum statuimus publicari, et in aliis idem precipimus fieri 
  per potestates et principes seculares".=

@section 3 {tx51d}

  {Discipulus:} Adhuc aliam allegacionem adducas.=

@section 3 {tx52m}

  {Magister:} Aliter probatur quod papa specialiter in 
  temporalibus non habet talem plenitudinem potestatis. Nam omnis 
  potestas in temporalibus est ab illo qui habet in temporalibus 
  plenitudinem potestatis ut omnia possit in temporalibus que nec iuri 
  divino nec iuri nature repugnant. Sed potestas imperialis et regalis 
  potestasque aliorum principum laicorum non est a papa. Unde et rex 
  Francie superiorem in temporalibus non recognoscit (Extra,  /Qui 
  filii sint legitimi/,  /Per venerabilem/). Ergo 
  papa non habet in temporalibus talem plenitudinem potestatis.=

@section 3 {tx53d}

  {Discipulus:} De distinccione potestatum spiritualis et 
  secularis et an potestas secularis sit a papa, diffuse tractabimus in 
  secundo tractatu istius tercie partis nostri dialogi. Ideo aliam 
  allegacionem adducas.=

@section 3 {tx54m}

  {Magister:} Quod papa non habeat in temporalibus talem 
  plenitudinem potestatis ostenditur. Nam contra illum qui habet in 
  temporalibus talem plenitudinem potestatis nulla currit prescripcio. 
  Contra papam autem currit prescripcio saltem centenaria (Extra,  /De
  prescripcionibus/,  /Si diligenti/). Ergo papa 
  non habet in temporalibus huiusmodi plenitudinem potestatis.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 10
@section 2 {c10}
@section 3 {tt}

  Capitulum 10
  
@section 3 {tx55d}

  {Discipulus:} Hec ad presens de prima sentencia quam 
  supra c~ 1 recitasti sufficiant. Ideo ad secundam sentenciam eodem 
  capitulo recitatam te converte.=

@section 3 {tx56m}

  {Magister:} Sentencia illa duas partes includit, unam 
  scilicet affirmativam et aliam negativam. Prima est quod papa habet 
  ex ordinacione Christi talem plenitudinem potestatis in 
  spiritualibus. Secunda est quod non habet ex ordinacione Christi 
  talem plenitudinem potestatis in temporalibus.=

@section 3 {tx57d}

  {Discipulus:} Allega primo pro prima parte.=

@section 3 {tx58m}

  {Magister:} Quod papa in spiritualibus talem habeat 
  plenitudinem potestatis ex ordinacione Christi probatur quia, sicut 
  ea que secularia sunt debent disponi per principem secularem, ita que 
  spiritualia sunt sunt per summum pontificem ordinanda et disponenda. 
  Sed princeps supremus secularis habet in secularibus plenitudinem potestatis.=

  Amplius, Christus dedit Petro plenitudinem potestatis cum dixit: 
  "Quodcumque ligaveris super terram", etc~, sed non dedit 
  sibi plenitudinem potestatis in temporalibus; ergo dedit sibi 
  plenitudinem potestatis in spiritualibus.=

  Rursus, qui potest omnem hominem de quocumque peccato corripere et 
  pena debita cohercere, habet in spiritualibus plenitudinem 
  potestatis. Papa autem potest omnem hominem de peccato corripere 
  (Extra,  /De iudiciis/, / Novit/). Ergo papa 
  habet in spiritualibus plenitudinem potestatis.=

  Iterum, omnia spiritualia possunt ad causas Dei reduci. Sed omnes 
  cause Dei spectant ad summum pontificem, quia spectant ad episcopos 
  et clericos (di~ 96,  /Si imperator/); inter 
  episcopos autem papa est primus; ergo omnes cause Dei spectant ad 
  ipsum. Quare in spiritualibus habet plenitudinem potestatis. Hoc 
  Iulius papa sentire videtur, qui, ut habetur di~ 11, c~  /Nolite/,
  ait: "Satis enim indignum est quemquam vel pontificum vel 
  ordinum subsequencium hanc regulam refutare quam beati Petri sedem et 
  sequi viderit et docere. Multum convenit ut totum corpus ecclesie in 
  hac sibi observacione concordet, que inde auctoritatem habet ubi Deus 
  tocius ecclesie posuit principatum". Et Nicolaus papa, 
  ut habetur eadem di~, c~  /Consequens/, ait: "Consequens 
  est ut quod ab huius sedis rectoribus plena auctoritate sancitur, 
  nullius consuetudinis prepediente occasione proprias tantum sequendo 
  voluntates removeatur", ubi Glossa super hoc verbo 
  plena dicit: "Pape auctoritas dicitur plena, aliorum episcoporum 
  est semiplena". Ex quibus verbis colligitur 
  quod papa habet a Christo, saltem in spiritualibus, plenitudinem potestatis.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 11
@section 2 {c11}
@section 3 {tt}

  Capitulum 11
  
@section 3 {tx59d}

  {Discipulus:} Si papa habet plenitudinem potestatis a 
  Christo tam in temporalibus quam in spiritualibus, non est dubium 
  quin a Christo habeat in spiritualibus plenitudinem potestatis. Quare 
  allegaciones que supra c~ {[}secundo{]}, tercio et quarto pro prima 
  sentencia sunt adducte, pro ista prima parte secunde sentencie eciam 
  possunt adduci; et ideo pro ipsa nolo ad presens plures allegaciones 
  audire. Similiter pro secunda parte eiusdem secunde sentencie possunt 
  allegari plura que tacta sunt supra c~ quinto, septimo, octauo et 
  nono. Quare, sentencia ista dimissa, terciam que tacta est supra c~ 
  primo nitamur discutere. Circa quam primo modum ponendi audire desidero.=

@section 3 {tx60m}

  {Magister:} Illa sentencia ponit quod papa habet tam in 
  temporalibus quam in spiritualibus talem plenitudinem potestatis, 
  partim ex ordinacione Christi, partim ex ordinacione humana, dicens 
  quod papa habet immediate a Christo plenam potestatem in foro 
  penitenciali, iuxta illud Matthei 16: "Quodcumque ligaveris 
  super terram", etc~. Habet eciam a Christo 
  potestatem docendi totum populum Christianum, secundum illud Iohannis 
  ultimo, "Pasce oves meas". Habet eciam a 
  Christo potestatem distribuendi et conferendi ecclesiaticas 
  dignitates, iuxta illud verbum Christi ad Petrum, Iohannis 1, "Tu
  vocaberis Cephas", id est caput: ex hoc enim quod 
  caput est, habet in membra influere, eis diversa officia conferendo. 
  Habet eciam a Christo quod maiora negocia ecclesie sunt ad ipsum 
  referenda, ex hoc ipso quod constituit ipsum caput aliorum. A 
  conciliis autem generalibus habet potestatem quantum ad omnia que 
  spectant ad regimen tocius populi Christiani quorum potestas non est 
  sibi specialiter a Christo concessa.=

@section 3 {tx61d}

  {Discipulus:} Circa istam sentenciam essent multa 
  tractanda, que vel plura eorum tacta sunt in hiis que dicta sunt 
  circa primam sentenciam vel tangentur cum discucietur ultima 
  sentencia que supra c~ primo extitit recitata. Unde unum tantummodo 
  quod ista sentencia ponit volo ut aliquibus allegacionibus fulcire 
  coneris, quod videlicet papa aliquam acceperit a conciliis 
  generalibus potestatem. Hoc enim illis auctoritatibus obviare videtur 
  que dicunt quod concilia generalia robur habent et auctoritatem a 
  Romana ecclesia.=

@section 3 {tx62m}

  {Magister:} Quod papa aliquam potestatem acceperit a 
  generalibus conciliis videtur posse tali modo probari. Papa habet 
  potestatem aliquam a canonibus, et non nisi a canonibus generalium 
  conciliorum; ergo a conciliis generalibus habet aliquam potestatem.=

  Prima diversis auctoritatibus sanctorum videtur posse probari. Ait 
  enim Iulius papa, scribens orientalibus episcopis, ut habetur di~ 17, 
  c~  /Regula/: "Regula vestra nullas habet vires nec habere 
  poterit, quoniam nec ab orthodoxis episcopis hoc concilium actum est, 
  nec Romane ecclesie legacio interfuit, canonibus precipientibus sine 
  eius auctoritate concilia fieri non debere." Ex quibus 
  verbis colligitur quod a canonibus est preceptum quod solus papa 
  habeat auctoritatem congregandi concilia.=

  Item, Gelasius papa, ut habetur 9, q~ 3, c~  /Ipsi/, ait: 
  "Ipsi sunt canones, qui appellaciones tocius ecclesie ad huius 
  sancte sedis examen voluerunt deferre. Ab ipsa vero nusquam appellare 
  debere sanxerunt, ac per hoc illam de tota ecclesia iudicare, ipsam 
  ad nullius commeare iudicium, nec de eius unquam preceperunt iudicio 
  iudicari sentenciamque eius constituerunt non oportere dissolvi, 
  cuius pocius sequenda decreta mandaverunt." Ex quibus 
  verbis colligitur quod a canonibus, non a Christo immediate, habet 
  papa ut omnibus liceat appellare ad ipsum et quod ab ipso appellare 
  non licet et quod ipse potest de tota ecclesia iudicare et quod ipse 
  nullius subest iudicio et quod eius sentencia in omnibus est tenenda 
  et, per consequens, quod eius preceptis est in omnibus et ab omnibus 
  obediendum. Ex quo infertur quod papa a conciliis generalibus habet 
  plenitudinem potestatis quantum ad omnia que non sunt sibi immediate 
  concessa a Christo.=

  Item, Gregorius, ut habetur 2, q~ 6, c~  /Decreto/, ait: 
  "Liceat post audicionem primatum dioceseos, si necesse fuerit, 
  nos appellare et nostra auctoritate, aut ante nos aut ante legatos de 
  nostro latere missos, iuxta decreta patrum suas exercere atque 
  diffinire acciones." Ex quibus verbis datur intelligi 
  quod a decretis patrum habet papa ut liceat aliis appellare ad ipsum.=

  Item, Pelagius papa, ut habetur di~ 17, c~  /Multis/, ait: 
  "Maiores vero ac difficiliores questiones, ut sancta synodus 
  statuit et ut beata consuetudo exigit, ad sedem apostolicam semper 
  deferantur." Ex quibus verbis colligitur quod a synodo 
  et consuetudine et non immediate a Christo habet papa ut maiores 
  cause deferantur ad ipsum.=

  Item, Nicolaus papa, ut habetur 2, q~ 6, c~  /Arguta/, ait: 
  "Privilegia tamen apostolice sedis vos oblivioni tradere 
  nullatenus debuistis quibus venerandi canones iudicia tocius ecclesie 
  ad hanc deferri iubent." Ex quibus verbis videtur 
  haberi quod papa a canonibus acceperit potestatem.=

  Item, beatus Petrus potestatem accepit a collegio apostolorum (di~
  21, /In novo/; di~ 17, /Hinc etiam/; 3, q~ 6, /Dudum/). Ergo et
  papa potestatem potest accipere a concilio generali.=

@section 3 {tx63d}

  {Discipulus:} Probare nunc nitere quod papa habet 
  plenitudinem potestatis sive a Christo sive ab humana ordinacione.=

@section 3 {tx64m}

  {Magister:} Hoc videtur posse ostendi pluribus 
  auctoritatibus sanctorum patrum. Hoc enim Gregorius testari videtur, 
  2, q~ 6, c~  /Decreto/, et Iulius papa eadem causa 
  et questione c~  /Qui se/. Hoc eciam Innocencius 3us 
  in concilio generali, ut habetur Extra,  /De penitencia et remissione/,
  c~  /Cum ex eo/, videtur asserere manifeste.=

  Quod eciam racione probatur, quia ille cui est obediendum in
  omnibus habet vel a Christi ordinacione vel ab ordinacione humana,
  aut partim ab una et partim ab alia, plenitudinem potestatis. Sed
  pape obediendum est in omnibus, teste Gregorio qui, ut habetur di~
  19, c~ /Nulli/, ait: "Nulli fas est vel velle vel posse transgredi
  apostolice sedis precepta nec nostre dispensacionis ministerium",
  et infra: "Sitque alienus a divinis et a pontificalibus officiis
  qui noluerit preceptis obtemperare apostolicis." Hoc eciam
  Stephanus papa, ut legitur eadem di~, /Enimvero/, ut allegatum est
  prius, affirmare videtur. Et Iulius papa, ut habetur 25, q~ 2, c~
  /Amputato/, ait: "Ea vero que sunt ab apostolis eorumque
  successoribus instituta nulla desidia negligantur, nulla
  dissensione violentur, nulla concertacione turbentur." Ex quibus
  colligitur quod pape est obediendum in omnibus. Ergo habet
  plenitudinem potestatis vel immediate ex institucione Christi vel
  ab ordinacione humana, aut partim ab una et partim ab alia.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 12
@section 2 {c12}
@section 3 {tt}

  Capitulum 12
  
@section 3 {tx65d}

  {Discipulus:} Contra istam sentenciam nitere allegare.=

@section 3 {tx66m}

  {Magister:} Sunt quidam qui istam sentenciam non 
  reputant hereticalem sicut primam, tamen ipsam falsam et 
  irracionabilem ac perioculosam existimant. Falsam quidem existimant 
  quia ex ipsa, sicut ex prima, sequitur quod omnes Christiani sunt 
  servi summi pontificis, accipiendo nomen servi secundum strictissimam 
  significacionem eius secundum quam in scienciis legalibus accipitur 
  et vocatur. Qui enim habet --- sive ex ordinacione divina sive ex 
  ordinacione humana, sive partim ab una et partim ab alia ---  
  plenitudinem potestatis tam in spiritualibus quam in temporalibus 
  super omnes Christianos, ut omnia possit que non sunt contra legem 
  Dei nec contra legem nature, ita ut ab eius potestate per nullum 
  actum humanum se posset quicumque, in quocumque quod non est 
  illicitum de se quantum ad genus operis, subtrahere, habet super 
  omnes Christianos tantum dominium temporale quantum habuit vel habere 
  potuit quicumque dominus super servum suum. Si igitur papa haberet 
  super omnes Christianos talem plenitudinem potestatis, papa haberet 
  plenissimum dominium in temporalibus super omnes reges et principes 
  ac alios universos, et omnes essent servi eius, et posset de 
  plenitudine potestatis sine omni culpa et absque omni causa privare 
  quemcumque regem regno et dare illud cuicumque pagano; posset regem 
  subiicere cuicumque rustico ad sue arbitrium voluntatis, et, si 
  faceret, de facto teneret, nec posset rex quicumque in talibus vel 
  consimilibus sibi licite resistere --- quod isti falsum reputant et absurdum.=

@section 3 {tx67d}

  {Discipulus:} Dic quare isti non reputant istam 
  opinionem hereticalem, cum ponat omnes Christianos esse servos, et 
  scriptura divina asserat legem evangelicam esse legem libertatis, et 
  per consequens illa opinio scripture divine repugnat; quare videtur 
  quod illa opinio, sicut prima, secundum istos hereticalis debeat estimari.=

@section 3 {tx68m}

  {Magister:} Dicunt ad istam instanciam tuam esse 
  respondendum per aliqua que dicta sunt prius. Nam auctoritates 
  scripture divine approbantes legem Christianam esse legem libertatis 
  negative debent intelligi, et ideo prima opinio secundum eos est 
  hereticalis quia ex ipsa sequitur quod omnes Christiani per legem 
  evangelicam facti sunt servi summi pontificis et, per consequens, lex 
  evangelica nec negative nec affirmative posset dici lex libertatis, 
  sed esset lex horrendissime servitutis. Ista autem opinio tercia non 
  ponit quod omnes Christiani sint effecti servi summi pontificis per 
  legem evangelicam, sed ex ipsa solummodo sequitur quod omnes 
  Christiani per voluntariam submissionem facti sunt servi summi 
  pontificis. Tenet enim quod sponte et voluntarie omnes Christiani 
  submiserunt se in omnibus potestati pape, que non erat sibi concessa 
  a Christo immediate. Et hoc quidem saltem in aliquo casu possent 
  facere Christiani. Unde et rex aliquis posset se facere, saltem in 
  casu, servum summi pontificis, cedendo regnum et subdendo se in 
  omnibus potestati pape. Si essent eciam solummodo decem vel duodecim 
  Christiani vel paulo plures, possent omnes se facere servos pape. Hoc 
  tamen secundum istos nunquam fuit factum, et ideo ista opinio non est 
  hereticalis sed falsa. Quod enim hoc nunquam fuerit factum et quod 
  hec opinio sit falsa, probatur per leges innumeras civiles et 
  canonicas asserentes quod quidam sunt servi et quidam liberi.=

@section 3 {tx69d}

  {Discipulus:} Quare dicunt isti prescriptam opinionem 
  esse periculosam?=

@section 3 {tx70m}

  {Magister:} Hoc dicunt quia si papa haberet huiusmodi 
  potestatem posset imminere periculum faciliter toti communitati 
  Christianorum. Posset enim papa, si fieret occultus hereticus aut 
  occulte zelaret pro secta Sarracenorum vel aliqua alia infidelium, 
  leviter exponere totam Christiantatem periculo. Posset enim spoliare 
  solo precepto suo omnes Christianos rebus suis, scilicet armis, 
  municionibus et aliis quibus deberent contra inimicos defendi. Quo 
  facto infideles vocati per papam, occulte primo zelantem pro eis et 
  postea publice assencientem eis, possent leviter omnem terram 
  fidelium occupare.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 13
@section 2 {c13}
@section 3 {tt}

  Capitulum 13
  
@section 3 {tx71d}

  {Discipulus:} Nunc videamus de quarta sentencia que 
  tacta est supra c~ 1.=

@section 3 {tx72m}

  {Magister:} Illa opinio tenet quod papa talem 
  plenitudinem potestatis non habet, neque ab institucione Christi 
  neque ex ordinacione humana neque regulariter neque casualiter. Sed 
  diversimode ponitur a diversis. Quidam enim dicunt quod papa nullam 
  potestatem habet a Christo ultra alios sacerdotes; habet tamen 
  aliquam potestatem, sicut et alii sacerdotes, super alios, nullam 
  tamen potestatem coactivam extra forum penitencie. Sed habet 
  potestatem docendi et informandi laicos, sicut alii sacerdotes. 
  Potestatem autem coactivam aliqualem, non plenam, habet a communitate 
  fidelium, qui sponte et non coacte Romano pontifici et nulli alii 
  sacerdoti aliqualem tribuebant super totam communitatem fidelium 
  potestatem.=

  Aliqui vero dicunt quod papa a Christo immediate habet aliqualem 
  potestatem super omnes Christianos, non tamen plenam in omnibus neque 
  in spiritualibus neque in temporalibus. Ab hominibus vero fidelibus 
  nullam recepit potestatem neque plenam neque non plenam.=

  Nonnulli vero dicunt quod papa in spiritualibus habet potestatem non 
  tamen plenam a solo Christo; in temporalibus vero nullam habet 
  potestatem specialem a Christo sed a solis fidelibus, non tamen 
  plenam sed limitatam prout fideles limitare voluerunt.=

@section 3 {tx73d}

  {Discipulus:} Isti modi ponendi multa continent que, si 
  discuteremus prolixe, oporteret nos forsitan tedium legentibus 
  generare. Ideo breviter transeamus, presertim cum occasione danda 
  omnia tangemus inferius in diversis locis. Dic igitur primo unde 
  moventur primi dicentes quod papa nullam potestatem habet a Christo 
  ultra alios sacerdotes.=

@section 3 {tx74m}

  {Magister:} Istud dicunt propter auctoritates {[}Ieronimi{]} que
  ponuntur di~ 93, c~ /Legimus/ et di~ 95, c~ /Olim/, quas recitavi
  supra prima parte istius dialogi libro 5, 18~ c~, in quibus
  Ieronimus asserere videtur expresse quod nullus sacerdos ex
  ordinacione seu institucione Christi est maior alio, neque in
  ordine neque in administracione. Hoc eciam videtur posse probari
  per hoc, quod apostoli fuerunt pares in potestate beato Petro
  quantum fuit ex ordinacione Christi (di~ 21, c~ /In novo/; 24, q~
  1, c~ /Loquitur/; 2, q~ 7, /Paulus/), et apostoli a Christo super
  alios sacerdotes non habuerunt aliquam potestatem. Ergo omnes
  sacerdotes, quantum est ex speciali ordinacione Christi, sunt
  pares successoribus beati Petri.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 14
@section 2 {c14}
@section 3 {tt}

  Capitulum 14
  
@section 3 {tx75d}

  {Discipulus:} Dic breviter an aliqui nitantur istam 
  assercionem repellere.=

@section 3 {tx76m}

  {Magister:} Hoc quidam erroneum reputant et sacris canonibus
  apertissime obviare qui ponuntur di~ 21, c~ /Quamvis/, et c~
  /Sacrosancta/, et 9, q~ 3, c~ /Cuncta/, et 24, q~ 1, c~ /Cum
  beatissimus/, quos eciam allegavi prima parte huius dialogi libro
  5, c~ 10. Hec eciam assercio Innocencio 3 refragari videtur qui,
  ut habetur Extra, /De maioritate et obediencia/, c~ /Solite/, 
  sicut allegatum est
  prius, dicit se non constitucioni humane sed potestati divine
  inniti. Ergo papa ex Deo immediate habet aliquam potestatem super
  omnes Christianos.=

  Quod et racione probatur, quia nulla communitas, precipue magna, est 
  bene et convenienter ordinata que nullum caput habet, quia, teste 
  Salomone Proverbiorum 11, "Ubi non est gubernator, populus 
  corruet". Sed communitas fidelium fuit optime 
  et congruentissime ordinata a Christo; ergo Christus dedit caput 
  communitati fidelium; sed non nisi beatum Petrum. Ergo Petrus fuit 
  constitutus a Christo caput universorum fidelium.=

  Amplius, non minus congrue et utiliter est ordinatus a Christo 
  populus Christianus quam fuerit populus Hebreorum. Sed ille populus 
  ex ordinacione divina habuit caput, saltem in spiritualibus, scilicet 
  summum sacerdotem, qui omnibus aliis sacerdotibus fuit superior. Ergo 
  et populus Christianus ex ordinacione Christi habet unum caput quod 
  est superius omnibus aliis sacerdotibus Christianis. Quod eciam 
  Marcellus papa, ut habetur 24, q~ 1, c~  /Rogamus/, 
  et Innocencius 3us, Extra,  /De translacione/,  c~ 1, 
  et omnes sancti patres tenere videntur.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 15
@section 2 {c15}
@section 3 {tt}

  Capitulum 15
  
@section 3 {tx77d}

  {Discipulus:} Dic nunc quare prefati opinantes dicunt 
  papam nullam potestatem coactivam accepisse a Christo.=

@section 3 {tx78m}

  {Magister:} Hoc dicunt propter hoc quod, secundum eos, 
  tota communitas fidelium debet uni soli iudici supremo qui potestatem 
  habeat coactivam subesse, a quo omnes alii iudices potestatem 
  coactivam accipiant. Ille autem non debet esse papa, quia tunc 
  periret tota iurisdiccio laicorum. Ergo papa a Christo nullam recepit 
  potestatem coactivam.=

@section 3 {tx79d}

  {Discipulus:} Istam materiam conabor tecum discutere in 
  tractatu de iuribus Romani Imperii. Et ideo, isto et 
  quibusdam aliis pretermissis, nitere breviter allegare pro ultimo 
  dicto, quod scilicet papa in temporalibus nullam potestatem specialem 
  habet immediate a Christo sed a suis fidelibus, non tamen plenam sed 
  limitatam prout fideles limitare volebant.=

@section 3 {tx80m}

  {Magister:} Quod papa in temporalibus nullam potestatem 
  habet immediate a Christo videtur diversimode posse probari. Nam 
  sicut imperator se habet ad temporalia, ita papa se habet ad 
  spiritualia inquantum recepit immediate potestatem a Christo; sed 
  imperator nullam potestatem habet in spiritualibus; ergo papa in 
  temporalibus nullam potestatem habet immediate a Christo.=

  Amplius, sicut allegatum est prius, 9 c~, secundum scripturas sacras 
  et canones papa non debet se secularibus negociis implicare, et per 
  consequens non est sibi specialiter commissum a Christo ut se 
  implicet secularibus negociis. Quare, ut videtur, a Christo immediate 
  nullam recepit in temporalibus potestatem.=

@section 3 {tx81d}

  {Discipulus:} Quomodo probatur quod papa habet a 
  fidelibus aliquam potestatem in temporalibus?=

@section 3 {tx82m}

  {Magister:} Hoc ponitur propter canones sacros per quos 
  habetur quod papa in multis casibus se de temporalibus intromittit. 
  Extra,  /De foro competenti/, c~  /Licet/, et 
  Extra,  /De iudiciis/, c~  /Novit/, et Extra,  /Qui
  filii sunt legitimi/,  /Per venerabilem/, et in 
  aliis locis innumeris habetur quod papa iurisdiccionem temporalem 
  exercet, quam tamen non habet a Christo sicut dicitur prius esse 
  probatum; ergo habet eam a fidelibus.=

  Quod tali racione probatur. Nam papa non habet immediate a Christo 
  maiorem iurisdiccionem in una regione quam in alia; sed de facto et 
  de iure maiorem iurisdiccionem exercet in temporalibus in una regione 
  quam in alia; ergo illam potestatem non habet immediate a Christo; 
  habet ergo eam ab aliquo alio et non nisi a fidelibus; ergo ab ipsis 
  fidelibus aliquam habet in temporalibus potestatem --- non tamen plenam 
  sed limitatam, quia fideles tribuendo in temporalibus potestatem 
  nullatenus se constituerunt servos eius; ergo sibi plenitudinem 
  potestatis minime conferebant.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 16
@section 2 {c16}
@section 3 {tt}

  Capitulum 16
  
@section 3 {tx83d}

  {Discipulus:} Ad sentenciam quintam tactam supra, c~ 1, 
  transeamus. Quam primo satagas explicare, et inde qualiter intelligi 
  debeat explanare.=

@section 3 {tx84m}

  {Magister:} Illa sentencia, sicut dixi, tenet quod papa 
  talem plenitudinem potestatis habet in temporalibus et spiritualibus 
  ut omnia per potenciam ordinatam vel potenciam absolutam possit que 
  non sunt contra ius divinum nec contra ius naturale. Non habet 
  regulariter et simpliciter, neque a iure divino neque humano; sed ex 
  ordinacione Christi sive iure divino habet casualiter sive in casu et 
  secundum quid huiusmodi plenitudinem potestatis, que sic secundum 
  quosdam debet intelligi: Papa a iure divino sive ex ordinacione 
  Christi de temporalibus disponendis se intromittere minime debet 
  quamdiu temporalia prout decet et expedit per laicos disponuntur, 
  nisi accipiendo temporalia a laicis pro sua sustentacione et sui 
  officii execucione, et ideo non habet potestatem a Christo 
  regulariter disponendi et ordinandi de temporalibus, que ad reges et 
  principes et alios laicos spectare noscuntur. Casualiter tamen sive 
  in casu, quando scilicet temporalia per alios in periculum 
  communitatis Christianorum vel ad subversionem fidei tractarentur, 
  vel in casu consimili converterentur ad malum, et non esset aliquis 
  laicus qui vellet et posset huiusmodi periculis viam precludere, papa 
  a iure divino haberet potestatem faciendi de temporalibus quicquid 
  pro bono communi et salvacione fidei et ad occurrendum huiusmodi 
  periculis necessario faciendum sibi racio recta dictaret; et ita in 
  tali casu haberet super temporalia, quodammodo et secundum quid, 
  plenitudinem potestatis, non quia tunc temporalia efficerentur sua 
  quo ad dominium et proprietatem, nec quod posset ad libitum suum de 
  eis disponere, sed quia nichil potest rex vel alius laicus facere de 
  quacumque re temporali quin tunc idem posset facere papa, si hoc 
  fieri expediret et non esset alius per quem convenienter fieri 
  posset: et ita adhuc in tali casu non haberet plenitudinem potestatis 
  in temporalibus simpliciter sed tantummodo secundum quid.=

  Similiter in spiritualibus non habet a iure divino regulariter et 
  simpliciter huiusmodi plenitudinem potestatis, quia sine culpa et 
  absque causa non potest precipere fidelibus illa que supererogacionis 
  sunt, ymmo eciam multa alia. Non enim absque causa et sine culpa 
  potest cogere laicum neque quod contrahat matrimonium neque quod 
  voveat virginitatem neque castitatem, et tamen neutrum est contra ius 
  divinum neque contra ius naturale, sed utrumque licite fieri potest. 
  Et sic est de multis aliis licitis que ad spiritualia spectant super 
  que papa a iure divino regulariter et simpliciter non obtinet 
  plenitudinem potestatis, super que tamen casualiter obtinet 
  plenitudinem potestatis secundum quid, quia in casu vel racione 
  delicti aut propter aliquam notabilem necessitatem vel utilitatem, 
  quando ex precepto eius nullum immineret periculum, potest precipere 
  cuicumque quicquid in spiritualibus non est contra legem Dei nec 
  contra legem nature.=

  Et ita secundum istos papa casualiter a iure divino tam in 
  temporalibus quam in spiritualibus habet plenitudinem potestatis, non 
  simpliciter sed secundum quid, que, quamvis non sit plenissima 
  potestas, est tamen grandis, singularis et quam magna. Per ipsam enim 
  potest in casu imperia et regna transferre, reges et principes 
  aliumque laicum quemcumque temporalibus iuribus et rebus privare 
  aliisque conferre. In spiritualibus eciam omnia potest in casu. 
  Exprimere autem omnes casus {[}explicite{]} et in particulari in quibus 
  predicta potest, vel aliquid predictorum, non est facile; nec forte 
  de ipsis potest dari doctrina universalis per quam certitudinaliter 
  et absque errore sciatur, maxime a simplicibus, quando potest talia 
  papa et quando non potest, et qualia potest in uno casu et qualia in 
  alio --- plura enim talia potest in uno casu que in alio casu minime potest.

# ----------------------------------------------------------------------
# Chapter 17
@section 2 {c17}
@section 3 {tt}

  Capitulum 17
  
@section 3 {tx85d}

  {Discipulus:} Quamvis inter predicta aliqua sint michi 
  obscura, que forsitan postea occasione habita lucidabis, tamen pro 
  nunc prescriptam opinionem quo ad illa obscura non cures amplius 
  explanare. Sed cum dixeris breviter, secundum illam sentenciam, quam 
  potestatem Christus non dederit beato Petro regulariter et 
  successoribus eius et quam dederit ei casualiter sive in casu, nunc 
  breviter narra secundum eandem opinionem quam potestatem aut 
  iurisdiccionem Christus regulariter dederit beato Petro et in ipso 
  successoribus eius.=

@section 3 {tx86m}

  {Magister:} Dicitur quod Christus constituit beatum 
  Petrum caput, principem et prelatum aliorum apostolorum et 
  universorum fidelium, dans ei regulariter in spiritualibus --- quo ad 
  omnia que regimini communitatis fidelium quantum ad bonos mores et 
  quascumque necessitates spirituales fidelium sunt de necessitate 
  facienda vel de necessitate omittenda --- omnem potestatem in talibus 
  que non periculose sed provide et ad utilitatem communem 
  committerentur uni homini, ac libertatem et iurisdiccionem eciam 
  coactivam absque omni detrimento ac dispendio notabili et enormi 
  iurium temporalium imperatorum regum, principum et aliorum 
  quorumcumque laicorum vel clericorum que eis iure naturali, gencium 
  aut civili ante vel post institucionem legis evangelice competebant. 
  In temporalibus autem dedit ei regulariter solummodo ius petendi 
  temporalia pro sua sustentacione et sui officii execucione. Et hanc 
  potestatem, sive in temporalibus sive in spiritualibus, habent nunc 
  regulariter ex iure divino successores beati Petri, scilicet Romani 
  pontifices. Omnem autem potestatem quam regulariter ultra istam 
  habuerunt vel habent summi pontifices ex humana ordinacione, 
  concessione, spontanea submissione, vel ex consensu expresso vel 
  tacito, aut propter impotenciam, negligenciam aut maliciam hominum 
  aliorum, vel ex consuetudine vel quomodocumque ex iure humano 
  obtinuerunt et obtinent.=

@section 3 {tx87d}

  {Discipulus:} Ista narracio continet multa michi 
  obscura, que, ut melius intelligam an sint vera vel falsa, michi 
  studeas explicare et qualiter distinguitur ab aliis opinionibus declarare.=

@section 3 {tx88m}

  {Magister:} In hoc quod dicit Christum constituisse 
  beatum Petrum "caput, principem et prelatum aliorum apostolorum 
  ac universorum fidelium", intendit elidere opinionem tenentem 
  quod Petrus non fuit caput ecclesie ex institucione Christi sed 
  solummodo ex eleccione seu institucione apostolorum seu aliorum fidelium.=

  Per spiritualia autem, de quibus facit mencionem, intelligit illa que 
  ex institucione evangelice legis sunt propria evangelice legi, in 
  nulla alia lege saltem humana vel secta reperta, sicut sunt 
  dispensacio sacramentorum nove legis, ordinacio sacerdotum et 
  clericorum, institucio vel promocio illorum qui debent regere et 
  instruere populum Christianum, eciam in hiis que spectant ad fidem et 
  cultum divinum, et consimilia.=

  Per hoc autem, quod dicit Christum dedisse beato Petro potestatem quo 
  ad spiritualia que "sunt de necessitate facienda vel de 
  necessitate omittenda", intendit excludere a regulari potestate 
  Petri illa spiritualia que supererogacionis sunt, que scilicet sunt 
  consilii et non precepti, et universaliter omnia sine quibus 
  convenienter regi potest populus Christianus et absque quibus, 
  quamvis fiant vel omittantur, nec fides nec boni mores periclitantur. 
  Et ideo non potest papa regulariter precipere Christiano quod servet 
  virginitatem vel contrahat matrimonium aut paupertatem assumat vel 
  divicias retineat et possideat vel, quando non tenetur ex precepto 
  Dei, elemosinam faciat vel non faciat, licet in casu plura talia 
  precipere posset; et si extra casum utilitatis vel multa talia 
  preceperit, preceptum suum non tenet sed est nullum, nec ille cui fit 
  tenetur ei obedire eciam si propter hoc eum excommunicaverit --- talis 
  sentencia tanquam continens intollerabilem errorem esset nulla et 
  minime formidanda nec de necessitate servanda.=

  Per hoc autem, quod dicit "dans ei omnem potestatem in talibus 
  que non periculose sed provide et ad utilitatem communem 
  committerentur uni homini", intendit excludere a regulari 
  potestate pape omnem potestatem que, si uni homini committeretur 
  regulariter, posset faciliter periculum notabile toti communitati 
  fidelium imminere, cui non posset absque miraculo vel cum maxima 
  difficultate via precludi. Propter quod, quamvis de necessitate sit 
  aliquis successurus summo pontifici, tamen papa non habet potestatem 
  ordinandi quis debeat sibi succedere. Propter hoc eciam est quedam 
  sentencia tenens quod quamvis eleccio summi pontificis sit de 
  necessitate facienda, tamen papa non habet a Christo potestatem 
  regulariter ordinandi quomodo et a quibus debeat eligi summus 
  pontifex, quia si talem potestatem haberet regulariter papa immediate 
  a Christo, cum papa tanquam homo peccabilis sicut ceteri erroribus, 
  pravis affeccionibus, negligenciis ac maliciis et nequiciis valeat 
  irretiri, posset faciliter ex negligencia vel malicia relinquere 
  totam Christianitatem absque potestate eligendi summum pontificem, 
  per quod periclitaretur bonum commune. Posset enim ex causa vel 
  propter culpam privare cardinales potestate et iure eligendi summum 
  pontificem; quo facto vel negligendo vel ex malicia differendo vel 
  tempus sufficiens ordinandi non habendo posset mori antequam de 
  electoribus summi pontificis ordinaretur. Et ita in periculum et 
  detrimentum boni communis tota Christianitas sine potestate et iure 
  eligendi summum pontificem remaneret. Et ideo secundum istam 
  sentenciam talis potestas non est regulariter concessa a Christo 
  summo pontifici, nec eciam aliqua alia potestas que periculose 
  concederetur uni persone; propter quod, secundum eos, nullo modo est 
  dominus omnium temporalium, quia tale dominium esset nimis 
  periculosum fidelibus.=

  Per hoc autem, quod tenet Christum dedisse pape "libertatem 
  absque omni notabili et enormi detrimento et dispendio iurium 
  temporalium imperatorum", etc~, intendit asserere quod papa 
  quicumque quo ad personam suam est liber et nequaquam regulariter 
  subiectus homini cuicumque, eciam si ante eleccionem suam fuisset 
  servilis condicionis vel alio modo imperatori aut regi vel alii 
  Christiano vel non Christiano subiectus, quia libertas unius hominis 
  quo ad personam suam non est notabiliter dampnosa imperatori vel 
  alii. Et ideo papa quantumcumque fuisset servus eo ipso quod est papa 
  vel electus in papam in libertatem eripitur. Casualiter tamen papa, 
  puta si efficiatur hereticus vel in quocumque crimine appareat 
  incorrigibilis et de eo scandalizatur ecclesia, humano iudicio est 
  subiectus et debet per hominem iudicari et penam debitam sustinere de iure.=

  Per hoc autem, quod dicit Christum dedisse regulariter beato Petro 
  quo ad huiusmodi aliqualem "iurisdiccionem eciam coactivam 
  absque detrimento et dispendio notabili et enormi iurium temporalium 
  imperatorum", etc~, intendit dicere quod papa habet a Christo 
  regulariter potestatem puniendi crimina mere ecclesiastica, que 
  scilicet directe committuntur in legem Christianam quo ad illa que 
  sunt propria legi Christiane et ab aliis sectis crimina minime 
  reputantur, ita tamen quod talis punicio non sit in notabile dampnum 
  et preiudicium aliorum qui minime peccaverunt. Et si servus alicuius 
  committat crimen ecclesiasticum, papa potest ipsum punire, ita tamen 
  quod dominus servi absque culpa sua notabile dampnum non incurrat.=

  Per hoc autem, quod dicit Christum dedisse beato Petro et 
  successoribus eius libertatem et iurisdiccionem et potestatem 
  huiusmodi "absque detrimento et dispendio notabili et enormi 
  iurium temporalium imperatorum regum et aliorum que eis iure naturali 
  gencium et civili ante vel post institucionem legis evangelice 
  competebant", intendit astruere quod per hoc quod beatus Petrus 
  et successores eius erant vel erunt ad summum sacerdocium sublimati 
  imperatores et reges et alii sive fideles sive infideles, qui fuerunt 
  ante vel post institucionem legis evangelice, suis iuribus 
  temporalibus minime privabantur sed ipsa retinebant, nec regulariter 
  pape in temporalibus subiciebantur, sed veri imperatores et reges et 
  domini suarum rerum temporalium ac servorum et subditorum sibi sicut 
  antea remanebant, nec efficiebantur servi cuiuscumque, nec 
  regulariter preceptis pape tenebantur quo ad temporalia obedire. Nec 
  sentencia pape excommunicacionis vel alia, si fuerit lata contra 
  imperatorem vel alium quia preceptis huiusmodi non obedit aut iura 
  sua defendit, regulariter tenet, sed tanquam continens intollerabilem 
  errorem est nulla penitus reputanda et minime formidanda 
  quantumcumque non servetur.=

  Per hoc autem, quod dicit Christum dedisse beato Petro in 
  temporalibus "solummodo ius petendi temporalia pro sua 
  sustentacione et officii sui execucione", vult excludere omnem 
  opinionem tenentem quod papa in temporalibus habet regulariter 
  plenitudinem potestatis vel eciam potestatem de temporalibus 
  disponendi vel quamcumque iurisdiccionem temporalem super Imperium 
  vel quamcumque aliam regionem; et eciam opinionem tenentem quod papa 
  non habet aliquod ius exigendi quecumque temporalia.=

  Per hoc autem quod dicit ultimo quod "omnem potestatem quam 
  regulariter ultra istam habuerunt vel habent summi pontifices ex 
  humana ordinacione", etc~, intendit quod successores beati 
  Petri, licet non excesserint beatum Petrum in potestate aliqua quam 
  haberent ex sola ordinacione Christi et ex iure divino, tamen magnam 
  potestatem tam in temporalibus quam in spiritualibus obtinuerunt ex 
  iure humano quam non habuit beatus Petrus; et quod potestas pape ex 
  iure humano potest augeri; et quod unus summus pontifex habet vel 
  habere potest maiorem potestatem vel meliorem quam alius.

######################################################################
# Book 2
@section 1 {3.1.2}
@section 2 {c1}
@section 3 {tt}

  Capitulus I
  
@section 3 {tx1d}

  {Discipulus:} Quoniam ista quinta assertio, via 
  media inter alias quatuor incedendo, cum qualibet illarum in 
  quibusdam concordat et in aliquibus discrepare dignoscitur, ipsam 
  quo ad alias partes eius exquisite discutere etiam alias 
  quodammodo pertractare propono. Ideo de ipsa diffuse aliquantulum 
  inquiramus, incipientes a prima eius particula: an scilicet 
  Christus constituerit beatum Petrum caput, principem et praelatum 
  aliorum Apostolorum et universorum fidelium. Ad cuius 
  intelligentiam pleniorem ante omnia conferendo scrutemur an 
  expediat toti communitati fidelium uni capiti, principi et 
  praelato fideli sub Christo subiici et subesse. Primo autem pro 
  parte affirmativa nitere allegare.=

@section 3 {tx2m}

  {Magister:} Quod toti congregationi fidelium 
  expediat uni capiti fideli sub Christo subesse videtur multis 
  modis posse probari. Nam uni corpori expedit unum caput habere. 
  Corpus enim sine capite imperfectum esse dignoscitur cum 
  principaliori membro sit orbatum. Corpus vero habens capita duo 
  vel plura monstruosum esse videtur. Omnes autem fideles sunt unum 
  corpus, teste Apostolo ad Romanos 12: "Multi, inquam, unum corpus 
  sumus in Christo". Ergo cunctis fidelibus expedit uni capiti 
  subesse. Illud autem caput non debet esse infidele, quia omnia 
  alia membra, praecipue in his quae spectant ad salutem animae, 
  conaretur inficere. Ergo debet esse fidele.=

@section 3 {tx3d}

  {Discipulus:} Ista allegatio videtur deficere, eo 
  quod non probat quod illud caput debeat esse sub Christo. Immo 
  per ipsam ostendi videtur quod universi fideles non debent uni 
  capiti sub Christo subesse: cum Christus sit caput totius 
  ecclesiae, ut apostolus ait ad Ephesios 1 et in pluribus aliis 
  locis asserit manifeste, ex quo sequitur, cum corpus habens duo 
  vel plura capita monstruosum debeat reputari (ut innuit allegatio 
  supradicta), quod tota congregatio fidelium non debet uni capiti 
  sub Christo subesse, sed oportet ipsam solum Christum pro capite 
  venerari.=

@section 3 {tx4m}

  {Magister:} Nonnullis apparet quod ista obiectio 
  faciliter potest excludi: quia, quamvis Christus sit caput 
  ecclesiae, tamen sub Christo oportet quod sit aliud caput eiusdem 
  ecclesiae quod sub Christo curam eius gerat, eo quod ecclesiae 
  esse debet vicarius rector, qui corporaliter sit praesens eidem, 
  qui eam visibiliter regat, ad quem fideles, cum necesse fuerit, 
  pro variis necessitatibus corporaliter possint accedere. Per quem 
  modum Christus ecclesiam minime regit, quia solummodo 
  invisibiliter regit, nisi aliquando in casu. Licet ergo Christus 
  sit caput, tamen homo mortalis fidelis debet esse caput, quamvis 
  sub capite. Nec tamen propter hoc monstruosum est putandum 
  corpus. Constat enim quod episcopus est caput respectu sibi 
  subiectorum et rex est caput sibi subditorum, et tamen omnes 
  habent unum caput Deum; quamvis ergo corpus naturale esset 
  monstruosum si haberet duo capita corporalia vel plura, quia unum 
  non est caput alterius, tamen unum corpus mysticum potest habere 
  plura capita spiritualia quorum unum sit sub alio: non est 
  monstruosum, sed naturale etiam multis expediens et decorum.=

@section 3 {tx5d}

  {Discipulus:} Alias allegationes ad eandem 
  conclusionem adducas.=

@section 3 {tx6m}

  {Magister:} Idem sic probatur. Expedit uni ovili ut 
  ab uno pastore regatur et pascatur; quod Salvator ipse insinuare 
  videtur cum dicit, ut habetur Ioh~ 10, "Fiet unum ovile et unus 
  pastor". Tota autem congregatio fidelium est unum ovile, ipso 
  pastore supremo testante, qui (ubi prius) dicit: "Alias oves 
  habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, 
  et vocem meam audient, et fiet unum ovile", etc~. Ergo expedit 
  quod tota congregatio fidelium uni subsit pastori: non solummodo 
  Christo, qui invisibiliter pascit ecclesiam, sed etiam fideli (et 
  non infideli, quia ille foret lupus et fur in dispergendo, 
  mactando et perdendo oves Christi) qui sensibiliter pascat et 
  gubernet universitatem fidelium.=

  Amplius, omni populo expedit uni rectori subesse, teste Salomone, 
  qui Proverb~ 11 ait: "Ubi non est gubernator populus corruet". 
  Dicens, "ubi non est gubernator", non "ubi non sunt 
  gubernatores", videtur etiam innuere manifeste quod ubi non est 
  unus gubernator populus corruet. Tota autem congregatio fidelium 
  est unus populus (licet plures populos partiales includat), teste 
  beato Iohanne, qui Apocalyp~ 21 c~ ait: "Ecce tabernaculum Dei 
  cum hominibus, et habitabit cum eis, et ipsi populus eius erunt". 
  Ergo expedit toti universitati fidelium uni capiti et gubernatori 
  subesse.=

  Rursus, communitati illi quae optime regi non potest absque 
  multitudine iudicum, qui possunt inter se circa causas et negotia 
  variari et etiam in totius communitatis periculum discordare, 
  expedit ut uno supremo rectori et capiti subsit, qui possit 
  omnibus indicare veritatem iudicii. Quod Deus ipse in populo suo 
  ordinasse videtur, qui praecepit, ut legitur Deuter~ 17, dicens: 
  "Si difficile et ambiguum apud te iudicium esse prospexeris inter 
  sanguinem et sanguinem, causam et causam, lepram et lepram, et 
  iudicum intra portas tuas videris verba variari, surge et ascende 
  ad locum quem elegerit Dominus Deus tuus, veniesque ad sacerdotes 
  Levitici generis et ad iudicem qui fuerit illo tempore quaeresque 
  ab eis qui indicabunt tibi iudicii veritatem". Sed communitas 
  fidelium etiam, ad ea quae sunt propria religioni Christianae et 
  quae ad infideles iudices et rectores minime spectant, absque 
  multitudine iudicum, qui possunt circa causas et negotia 
  huiusmodi in communitatis periculum discrepare, convenienter regi 
  non potest, cum in diversis provinciis, diocesibus et civitatibus 
  necesse sit distinctos constituere iudices et doctores. Ergo 
  expedit toti communitati fidelium ut pro huiusmodi casibus subsit 
  uni capiti et rectori fideli: et non infideli, qui in talibus 
  iudicium omnino subverteret et nequaquam veritatem iudicii 
  indicaret.=

@section 3 {tx7d}

  {Discipulus:} Videtur quod auctoritas in hac 
  allegatione adducta contra opinionem militet; quia ex ipsa 
  colligitur quod in tali casu non est recurrendum ad unum caput 
  vel iudicem sed ad plures, cum dicat expresse, "Veniesque ad 
  sacerdotes Levitici generis et ad iudicem"; ergo in veteri lege 
  fuit recurrendum ad plures in huiusmodi casu. Quod ex verbis quae 
  sequuntur probari videtur, cum dicitur: "Facies quodcunque 
  dixerint qui praesunt loco quem elegerit Dominus", et post, "Qui 
  autem superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio qui eo 
  tempore ministrat Domino tuo et decreto iudicis, morietur homo 
  ille". Ex quibus verbis, ut videtur, datur intelligi quod in 
  huiusmodi casu ultima decisio causae pertinebat ad plures.=

@section 3 {tx8m}

  {Magister:} Respondetur tibi quod de praecepto Dei 
  unus debuit esse in populo Iudaico iudex supremus, caput omnium 
  atque rector, sive sacerdos sive alius, qui tamen de consilio 
  sacerdotum decidere debuit maiores causas; et ita recurrendum 
  fuit tunc ad unum tanquam ad caput et iudicem supremum et ad 
  plures tanquam ad consiliarios capitis et iudicis.=

@section 3 {tx9d}

  {Discipulus:} Adhuc alias allegationes ad idem 
  adducas.=

@section 3 {tx10m}

  {Magister:} Alia allegatio potest esse talis. Illis 
  qui in una fide et quibusdam eisdem ritibus et observantiis 
  concordare tenentur expedit unum habere caput quod, salvo aliorum 
  iure, ad huiusmodi veritatem transgressores cogat, vel saltem 
  inducat; quia absque tali capite faciliter dividerentur in 
  diversas sectas et haereses atque in observantias et ritus 
  illicitos. Sed tota communitas Christianorum in una fide ac 
  quibusdam eisdem ritibus et observantiis concordare tenetur, 
  quia, ut testatur Apostolus ad Eph~ 4~, "Una fides, unum 
  baptisma". Ergo toti communitati fidelium expedit unum caput 
  habere fidele: non infidele, quod ad fidem contrariam ac 
  observantias et ritus illicitos fideles induceret universos.=

  Adhuc, illis qui subsunt diversis iudicibus potentibus errare 
  circa maiora negotia expedit unum caput habere ad quod eadem 
  maiora negotia referantur, per quod iudicentur iuste et rite. 
  Quod Moyses de consilio Ietro cognati sui ex recta ratione moti 
  sapienter fecisse in populo sibi commisso videtur, de quo Exod~ 
  18 sic legitur: "Quibus auditis Moyses fecit omnia quae ille", 
  scilicet Ietro, "suggesserat; et electis viris strenuis de cuncto 
  Israelitico, constituit eos principes populi, tribunos et 
  centuriones et quinquagenarios et decanos, qui iudicabant populum 
  omni tempore; quicquid autem gravius erat referebant ad eum, 
  faciliora tantummodo iudicantes". Qui etiam ut habetur Deut~ 1 
  dixit inferioribus iudicibus, "Si difficile aliquid vobis visum 
  fuerit, referte ad me et ego audiam". Fideles autem per 
  latitudinem orbis dispersi subsunt in his quae ad religionem 
  pertinent Christianam diversis iudicibus et praelatis, quorum 
  multi saepe sufficientem non habent maiorum negotiorum peritiam. 
  Ergo expedit toti communitati fidelium unum caput habere ad quod 
  huiusmodi maiora negotia referantur.=

@section 3 {tx11d}

  {Discipulus:} Ad istas duas rationes simul potest 
  dupliciter responderi: uno modo quod, tam pro transgressoribus 
  seu nolentibus compellendis ad unitatem fidei et observantiarum 
  ac rituum ecclesiasticorum quam pro maioribus negotiis, 
  recurrendum est ad concilium generale, non ad aliquam unam 
  personam; aliter quod recurrendum est ad iudicem supremum 
  secularem, qui habet tam de spiritualibus quam temporalibus 
  iudicare.=

@section 3 {tx12m}

  {Magister:} Primam istarum responsionum quidam 
  impugnant per hoc, quod, cum fideles per provinciarum quamplurium 
  latitudinem sint divisi, difficiliter et in longo tempore 
  generale concilium congregatur et non absque gravissimis 
  laboribus et expensis; quare, cum tales casus omni anno etiam 
  pluries possunt contingere, non expedit communitati fidelium pro 
  omni tali casu generale concilium congregari. Quare, ad levius in 
  huiusmodi casibus praecavendum periculis, expedit ut communitas 
  fidelium habeat unum caput et praelatum qui in huiusmodi habeat 
  potestatem, ad quem, pro supremis prelatis (cum excesserint) 
  puniendis et aliis maioribus negotiis ad quae sufficit unius 
  hominis peritia et potentia terminandis, recurratur.=

  Secunda responsio per hoc repellitur, quod sicut ante ascensionem 
  Christi et etiam aliquo tempore post nullus erat fidelis, 
  secularis et laicus qui potestatem vel iurisdictionem secularem 
  haberet, ita etiam posset adhuc contingere; et tamen pro 
  huiusmodi casibus expediret communitati fidelium provideri. Ergo 
  expedit communitati fidelium ut habeat unum caput, praeter 
  potestates et iudices laicos, quod in huiusmodi habeat 
  potestatem; quia imperator aut rex aut alius princeps secularis 
  non habet ex officio suo super fideles huiusmodi potestatem, cum 
  aliquando imperator ac omnes reges et principes seculares fuerunt 
  infideles, et adhuc possent esse. Aliter autem infidelis in 
  talibus posset habere potestatem super fideles, qui in omnibus 
  talibus perperam iudicaret.=

@section 3 {tx13d}

  {Discipulus:} Adhuc aliquas allegationes adducas.=

@section 3 {tx14m}

  {Magister:} Alia allegatio potest esse talis. Non 
  expedit communitati fidelium ut multi inter eos, et praecipue 
  super alios potestatem habentes, absque omni timore correctionis 
  et poenae temporalis delinquere valeant insolentes. Quia, ut 
  habetur 6, q~ 1, /Ex merito/, "Capite languescente caetera 
  membra inficiuntur". Quare, cum praelati fidelium sicut et 
  caeteri proni sunt ad malum, pro eo quod, ut ait concilium 
  Tolletanum, ut habetur 12, q~ 1, c~ 1, "Omnis aetas ab 
  adolescentia in malum prona est", summe expediens est fidelibus 
  ut praelatos "quos divinus timor a malo non revocat, temporalis 
  saltem poena cohibeat a peccato", /Extra/, /De vita et 
  honestate clericorum/, c~ /Ut clericorum/. Ergo 
  expedit congregationi fidelium ut habeat unum caput quod etiam 
  universos praelatos valeat corrigere si in periculum religionis 
  Christianae deliquerint. Nec valet dicere, ut quibusdam apparet, 
  quod talis correctio spectat ad iudicem laicum, quia, sicut 
  tactum est prius, ante ascensionem domini non fuit laicus fidelis 
  qui aliquam iurisdictionem haberet super quoscunque, et adhuc 
  esset possibile quod omnes laici fideles potestati infidelium 
  subderentur. Ergo praeter iudicem laicum expedit ut aliquis 
  fidelis prelatus super alios praelatos habeat in huiusmodi 
  potestatem.=

  Item, idem est expediens toti et parti, parvis et magnis, sicut 
  idem iuris est in toto et parte, parvis et magnis, 
  /Extra/, /De appellationibus/, c~ /De 
  appellationibus/; /Extra/, /De praebendis/, c~ 
  /Maioribus/; 14, q~ ultima, c~ ultimo. Sed cuilibet populo 
  fideli partiali expedit ut habeat unum episcopum qui sit caput 
  omnium in spiritualibus et non plures, 7, q~ 1, /In 
  apibus/, ubi dicit Hieronym~: "Ecclesiarum singuli episcopi, 
  singuli archipresbyteri, singuli archidiaconi, et omnis ordo 
  ecclesiasticus suis rectoribus nititur". Ergo toti communitati 
  fidelium expedit unum caput habere.=

  Praeterea, expedit communitati fidelium ut in his quae ad 
  religionem pertinent Christianam illo regimine gubernetur quod 
  politiae optimae seculari maxime assimilatur. Politia autem 
  optima secularis est regnum, teste Aristotel~, qui VIII 
  /Ethicorum/ ait: "Politiae autem sunt species tres, 
  aequales autem transgressiones, puta corruptiones harum. Sunt 
  autem politiae quidem regnum, et aristocratia, tertia autem quae 
  a preciis, quam Timocratiam dicere conveniens videtur (politiam 
  autem consueverunt ipsam plures vocare). Harum autem optima 
  quidem regnum." Et post loquens de tyrannide ait: "Manifestius in 
  hac quoniam pessima; pessimum autem contrarium optimo." Ex quibus 
  verbis patenter habetur quod regnum inter omnes politias est 
  optima; unius autem regni est unus rex qui omnibus praeest; ergo 
  et toti multitudini fidelium expedit ut unus omnibus praesit.=

  Adhuc, non minor unitas capitis requiritur in tota communitate 
  fidelium quam in tota universitate mortalium. Sed expedit toti 
  universitati mortalium ut unus omnibus principetur. Ergo etiam 
  expedit toti communitati fidelium ut habeat unum caput quod 
  praesit fidelibus universis.

@section 2 {c2}
@section 3 {tt}

  Capitulus II
  
@section 3 {tx15d}

  {Discipulus:} Ex ista ratione coniicio quod ex his 
  quae potero invenire in secundo tractatu istius tertiae partis 
  Dialogi libri primi, ubi tractatur an expediat toti mundo uni 
  principi seculari subesse, potest perpendi faciliter qualiter pro 
  utraque parte hoc valeat allegari; omnia enim illa vel plura 
  possunt ad istam materiam applicari. Ideo pro assertione 
  praescripta noli amplius allegare, sed levius ad assertionem 
  contrariam studeas pertransire, pro ipsa paucas allegationes (et 
  breves) inducendo.=

@section 3 {tx16m}

  {Magister:} Quod communitati fidelium non expediat 
  uni capiti sub Christo subesse videtur sic posse probari. Nullum 
  iniustum est expediens communitati fidelium. Sed unum esse caput 
  et principari universis fidelibus est iniustum. Multi enim inter 
  fideles sunt aequales, vel nesciuntur esse inaequales, in 
  prudentia et virtute et in omnibus conditionibus quae ad bonum 
  caput et principem requiruntur. Sed iniustum est ut aliquis sibi 
  similibus et aequalibus principetur. Quod Aristoteles III 
  /Politic~/ 15. testari videtur cum dicit: "Similibus enim 
  natura idem iustum necessarium et eandem dignitatem secundum 
  naturam esse; quare siquidem inaequales aequale alimentum habere 
  vel vestimentum nocivum corporibus sic habent et quae circa 
  honores; similiter et inaequale aequales propter quod quidem 
  nihil magis principari quam subiici iustum". Ex quibus verbis 
  colligitur quod iniustum est ut aliquis sibi similibus et 
  aequalibus principetur. Quorum enim est eadem virtus et 
  sufficientia eorum debet esse aequalis honor et dignitas, 
  quemadmodum in naturalibus qui non habent virtutem digestivam 
  aequalem non debent recipere alimentum aequale. Ergo non expedit 
  ut unus sit caput totius communitatis fidelium.=

  Amplius, id quod est inutile non expedit congregationi fidelium; 
  sed unum caput praeesse congregationi fidelium est inutile. Quia 
  caput quod non potest in operationem debitam est inutile 
  reputandum; operatio autem debita capitis quod membris caeteris 
  principatur est in iniquitates irrumpere, delinquentis poenis 
  congruis coercendo; ergo qui non potest impios coercere 
  inutiliter principatur. Quod sapiens Ecclesiast~ 7 videtur 
  innuere dicens: "Noli quaerere fieri iudex nisi virtute valeas 
  irrumpere iniquitates, ne forte extimescas faciem potentis et 
  ponas scandalum in aequitate tua". Qui autem praeesset 
  congregationi fidelium non posset delinquentes debite castigare, 
  cum talis castigatio seu punitio, praecipue multitudinis et 
  potentum, absque potentia temporali (que communiter sine divitiis 
  copiosis non habetur) exerceri non possit. Hinc rex, ad quem 
  spectat cohibere crimina (secundum quod testatur beatus 
  Cyprianus, ut habetur 23, q~ 5, c~ /Rex debet/), potentia 
  debet et divitiis abundare, teste Aristotele, qui 8~ Ethicorum 
  ait: "Non enim est rex qui non per se sufficiens et omnibus bonis 
  superexcellens est; talis autem nullo indiget". Qui autem 
  praeesset congregationi fidelium non propter hoc divitiis 
  abundaret. Tum quia tempore Apostolorum, quando fuit congregatio 
  fidelium optime gubernata, nullus fidelis praepositus aliis 
  divitiis abundabat. Tum quia Christus nullas divitias pro 
  quocunque praelato fidelium ordinavit, sed magis consuluisse 
  videtur ut inter fideles praecipui victu et vestitu essent 
  contenti; hinc Apostolus, I ad Tim~ 6, pro se et aliis qui 
  fidelibus praeerant, ait, "Habentes alimenta et quibus tegamur, 
  his contenti sumus". Tum quia si caput fidelium divitiis 
  abundaret, cum imperatores et reges ac principes seculares 
  divitiis affluant, inter ipsos et caput fidelium, cum invicem in 
  multis communicent et insimul habitent, dissensiones et guerrae 
  periculosissimae faciliter orirentur, quia inter divites qui 
  insimul commorantur leviter nascuntur lites et iurgia ex quibus 
  ad pugnas et guerras proceditur. Cuius exemplum habemus Gen~ 13, 
  ubi propter divitias facta est rixa inter pastores Abraham et 
  Loth, et Abraham timuit ne inter se et Loth, quamvis essent 
  sancti et propinqui, propter copiam facultatum, si manerent 
  simul, periculosa dissensio oriretur. Ibidem enim sic legitur: 
  "Erat quippe substantia eorum multa, et nequibant habitare 
  communiter; unde et facta est rixa inter pastores gregum Abraham 
  et Loth"; et postea: "Dixit ergo Abraham ad Loth, ne quaeso sit 
  iurgium inter me et te et inter pastores meos et pastores tuos, 
  fratres enim sumus. Ecce, universa terra coram te est; recede a 
  me obsecro". Inter divites igitur de facili discordiae 
  suscitantur. Unde et nonnulli existimant omnes dissensiones, et 
  guerras, et pugnas et praelia, ac civitatum et regionum 
  destructiones et vastationes, innumeraque alia mala, quae in 
  Italia multis retroactis temporibus (et adhuc non desinunt) 
  acciderunt ex divitiis Romanae ecclesiae processisse; fuissetque 
  expediens toti ecclesiae Dei ut eadem Romana ecclesia paupertatem 
  Apostolorum et modum eorum vivendi (omnibus pompis quo ad vasa, 
  vestes et supellectilem universam, ac scutiferos et alios 
  quomodolibet servientes, atque quaecunque alia procul motis) 
  facto et opere imitata fuisset. Nullatenus ergo, ut nonnullis 
  apparet, expedit communitati fidelium unum caput habere.=

  Rursus, expedit communitati fidelium ut regatur a pluribus; ergo 
  non expedit sibi ut subsit uni capiti et praelato. Antecedens 
  videtur posse probari per rationes consimiles illis quas 
  Aristoteles III /Politic~/ allegat ad ostendendum quod 
  melius est civitatem regi optimis legibus quam optimis hominibus 
  et pluribus optimis quam uno optimo viro. Quarum aliquae ad 
  propositum possunt taliter applicari. Per illum vel illos expedit 
  regi totam congregationem fidelium cuius vel quorum iudicium est 
  certius et melius in iudicando et discernendo quae sunt 
  procuranda tanquam utilia toti communitati fidelium et quae 
  tanquam inutilia et nociva sunt penitus repellenda, et cuius vel 
  quorum est plura talia perpendere et videre. Absque enim plenorum 
  talium certa peritia nulla communitas potest commode gubernari, 
  quia ut ipse Salvator testatur Matth~ 15, "Si caecus caecum 
  ducat, ambo in foveam cadunt". Sed plures melius et certius in 
  talibus iudicant et discernunt ac plura talia perpendunt et 
  vident quam unus solus. Unde et Aristoteles III 
  /Politic~/, c~ 13, ait: "Convenientes disceptant et 
  consiliantur et iudicant; haec autem sunt iudicia omnia de 
  singularibus. Secundum unum quidem igitur comparatus, quicunque 
  forte deterior, sed est civitas ex multis, sicut concenatio 
  comportata pulchrior una et simplici; propter hoc et iudicat 
  melius turba multa quam unus quicunque". Et cap~ 14 ait: 
  "Inconveniensque forte utique esse videbitur si melius percipiat 
  quis duobus oculis et duabus auribus, iudicans et agens duobus 
  pedibus et manibus, quam multi multis." Hoc enim inconveniens est 
  dicere quod unus duobus oculis et duabus auribus melius aut plura 
  percipiat quam multi multis oculis et multis auribus. Similiter 
  inconveniens est quod unus melius aut plura operetur duobus 
  pedibus et duabus manibus quam multi multis pedibus et multis 
  manibus. Multi ergo certius et plura vident quam unus. Unde et 
  Act~ 15 legitur quod "convenerunt Apostoli et seniores videre de 
  verbo hoc", scilicet de quaestione quae super circumcisione 
  servanda inter beatos Paulum et Barnabam ac quosdam Christianos 
  alios vertebatur. Apostolus etiam Paulus, ut ipse testatur ad 
  Gal~, contulit cum aliis Apostolis evangelium, ne forte in vacuum 
  curreret ac cucurrisset. Ex quibus colligitur quod plura et 
  certius vident plures quam unus etiam optimus, teste Innoc~ papa, 
  qui, ut habetur dist~ 20, c~ /De quibus/, ait: "Facilius", 
  et eadem ratione certius, "invenitur quod a pluribus senioribus 
  quaeritur". Hinc est quod pro difficilioribus et maioribus 
  negotiis ecclesiasticis, quando imminent, generale concilium 
  congregatur. Ergo expedit toti congregationi fidelium ut a 
  pluribus quam ab uno regatur.=

  Amplius, ab illo vel illis expedit regi communitatem fidelium 
  cuius vel quorum appetitus sive voluntas est minus pervertibilis 
  et corruptibilis a malitia, concupiscentiis, affectionibus et 
  passionibus pravis; oportet enim principem esse virtuosum et 
  bonum, ac passionum minime sectatorem. Impii enim et qui 
  sequuntur passiones et affectiones pravas non sunt digni 
  aliqualiter principari, teste Salomone, qui Proverbiorum 28 ait, 
  "Regnantibus impiis, ruinae hominum", et 29 ait, "Cum impii 
  sumpserint principatum, gemet populus". Hinc sapiens ille Ietro, 
  rationi rectae assentiens, dedit consilium Moysi ut solummodo 
  bonos viros praeficeret populo, dicens, "Provide autem de omni 
  plebe viros potentes et timentes Deum, in quibus sit veritas et 
  qui oderint avaritiam; et constitue ex eis tribunos", etc~. Et 
  Aristoteles, III /Politicorum/ c~ 2, ait: "Epiices", id 
  est virtuosos, "principari oportet". Plures autem sunt minus 
  pervertibiles et corruptibles a malitiis concupiscentiis, 
  affectionibus et passionibus pravis quam unus. Igitur magis 
  expedit communitati fidelium regi a pluribus quam ab uno. Maior 
  istius rationis etiam innumeris auctoritatibus tam Philosophorum 
  quam fidelium posset ostendi, sed videtur tam nota quod non 
  oportet eam plus probare. Minor videtur posse probari multis 
  modis. Ait enim Aristoteles, III /Politicorum/, c~ 8, 
  "Multos enim quorum unusquisque est non studiosus vir tamen 
  contingit, cum convenerint, esse meliores illis", scilicet 
  paucis, et per consequens multo magis uno, "non ut singulum sed 
  ut simul omnes, veluti comportatae coenae his quae ex una expensa 
  elargitae sunt; multis enim existentibus unumquemque partem 
  habere virtutis et prudentiae, et fieri congregatorum quasi unum 
  hominem multitudinem multorum pedum et multarum manuum et multos 
  sensus habentem; sic et quae circa mores et circa intellectum". 
  Ex quibus verbis colligitur quod melius est totam multitudinem 
  principari quam paucos etiam virtuosos. Ex quo infertur quod 
  melius est plures regere quam unum solum. Item, cap~ 14~ quaerit 
  utrum unus princeps difficilius poterit perverti et corrumpi quam 
  plures etiam boni viri, dicens, "Si plures sint boni viri et 
  cives, utrum unus magis incorruptibilis princeps?", et respondet 
  dicens, "Sed magis plures quidem numero, boni autem viri". Ex 
  quibus verbis datur intelligi quod plures sunt magis 
  incorruptibiles et impervertibiles a passionibus pravis quam 
  unus. Unde et videtur concludere quod melius est civitatem regi a 
  pluribus quam ab uno, dicens, "Aut palam quod plures?", scilicet 
  melius regent quam unus. Unde et ibidem videtur concludere 
  Aristoteles quod aristocratia, quae est principatus plurium 
  bonorum, est eligibilior et melior quam regnum, quod est unius, 
  dicens: "Si itaque plurium principatum bonorum autem virorum 
  omnium aristocratiam ponendum, eum autem qui unius regnum, 
  eligibilior utique erit civitatibus aristocratia quam regnum, et 
  cum potentia et sine potentia existente principatu, si sit 
  accipere plures". Ex praedictis omnibus concluditur quod melius 
  est communitatem fidelium regi a pluribus, quam ab uno qui sit 
  omnium aliorum caput et princeps et praelatus.

@section 2 {c3}
@section 3 {tt}

  Capitulus III
  
@section 3 {tx17d}

  {Discipulus:} Quia superius allegasti in 
  /Politicis/ et /Ethicis/ Aristotelem, et es 
  inferius forsitan allegaturus quampluries, qui pluribus vocabulis 
  utitur Grecis quorum significationes puris Iuristis et aliis qui 
  in Philosophia morali minime studuerunt sunt ignotae, ideo, ut 
  tractanda melius intelligantur ab illis, significationes 
  aliquorum huiusmodi vocabulorum studeas explicare, una cum hoc 
  sub brevi compendio quis et qualiter secundum intentionem 
  Aristotelis in /Politicis/ et /Ethicis/ debeat 
  aliis principari, prout aliqui ipsum intelligunt, exponendo. Cum 
  enim ipse de hac materia diffuse tractaverit et in multis 
  rationabiliter processisse putetur, non modica occasio tribuetur 
  studiosis intelligendi quis et qualiter inter Catholicos debeat 
  alios tam in spiritualibus quam in temporalibus gubernare.=

@section 3 {tx18m}

  {Magister:} Quamvis quod petis non reputem facile, 
  tamen satisfacere voluntati tuae conabor, et tibi intentionem 
  Aristotelis in hoc secundum opinionem quorundam, cum quibus tamen 
  non omnes concordant in omnibus, recitabo. Dicitur igitur quod 
  Aristoteles I /Politicorum/ ponit tres communitates in 
  quibus aliquis vel aliqui debet vel debent aliis principari. 
  Quarum prima secundum eum est domus, quae tres combinationes, 
  communitates seu coniugationes complectitur: scilicet eam quae 
  est viri ad vxorem, et illam quae est patris ad filium, et illam 
  quae est domini ad servos. Prima autem combinatio vocatur ab 
  Aristotele nuptialis. Secunda potest vocari paterna, et eam 
  Aristoteles vocat celmostinam, id est facturam filiorum. Tertiam 
  vero Aristoteles vocat despoticam, id est dominativam; despotes 
  enim est idem quod dominus, et principatus despoticus est 
  principatus dominativus.=

  Ut tamen hoc melius intelligatur, dicitur esse sciendum quod 
  huiusmodi vocabula "dominus", "dominans", "dominari" et 
  consimilia in significatione in diversis scripturis et scientiis 
  accipiuntur aequivoce; propter cuius aequivocationis ignorantiam 
  saepe ignoratur intellectus auctorum utentium huiusmodi vocabulis 
  secundum sensus contrarios. Omissis autem variis 
  significationibus huiusmodi vocabulorum dominus, dominans, 
  praedominans, dominium, dominantium et consimilium quibus 
  diversimode utuntur interdum Philosophia naturalis et moralis et 
  legales scientiae ac vulgaris locutio (qua saepe utuntur 
  scripturae divinae), duae sunt tantummodo quae videntur ad 
  propositum exponendae. Est ergo sciendum, secundum istos, quod 
  dominus uno modo dicitur respectu subiectorum liberorum quidem, 
  quibus scilicet dominatur quis non principaliter propter 
  utilitatem propriam sed principaliter propter utilitatem 
  subditorum; et talis dominus non vocatur ab Aristotele despotes, 
  nec principatus quo talis principatur vocatur ab eo despoticus. 
  Aliter dicitur dominus respectu subiectorum non liberorum sed 
  servorum, qui sunt possessio domini quemadmodum aliae res 
  temporales dicuntur possessio alicuius; et talis dominus vocatur 
  ab Aristotele despotes, et principatus eius vocatur despoticus. 
  Qui despotes, sicut possidet res alias temporales propter 
  utilitatem propriam et non propter utilitatem earum, sic 
  principatur servis principaliter propter utilitatem propriam et 
  non principaliter propter utilitatem servorum (licet saepe, 
  secundum Aristotelem, idem sit expediens servis et domino). 
  Quare, licet inveniatur ab Aristotele in /Politicis/ quod 
  rex sit dominus sibi subiectorum, tamen nusquam invenitur quod 
  debet dici despotes, vel quod principatus regalis debeat 
  despoticus appellari, licet quandoque principatus tyrannicus 
  despoticus nominetur propter similitudinem magnam inter 
  despoticum et tyrannicum principatum. Quia proprie loquendo 
  principatus despoticus non est tyrannicus. Sicut enim aliqui 
  iuste sunt servi secundum Aristotelem -- tam illi scilicet qui a 
  ratione deficiunt ut nesciant regere seipsos, licet corpore sint 
  robusti ut aliis valeant deservire (qui secundum Aristototelem 
  dicuntur naturaliter servi), quam illi qui sunt servi secundum 
  legem iustam, quia in bello iusto capiuntur vel aliter fiunt 
  servi aliorum -- sic principatus despoticus, qui est solummodo 
  respectu talium servorum, est iustus et licitus atque bonus; 
  principatus autem tyrannicus est iniustus, illicitus atque malus; 
  unde et secundum Aristototelem tyrannis est pessima politia.=

  Praeter principatum despoticum quo paterfamilias principatur 
  servis in domo est principatus paternus quo filiis tanquam 
  liberis principatur, quibus secundum Aristotelem regaliter et non 
  despotice principatur: non quod principatus paternus sit 
  principatus regalis, quia principatus regalis non est nisi 
  respectu civitatis vel regni (quod maius est civitate et ut 
  plurimum plures civitates complectitur); sed pater dicitur filiis 
  regaliter principari, non quidem quando domus in qua principatur 
  est pars vici vel civitatis aut regni, sed quando principatur in 
  domo quae non est pars communitatis perfectioris, qualiter Adam 
  principabatur filiis suis et Noe filiis suis antequam filii illi 
  diversas domos haberent. Talis autem principatus paternus, licet 
  non dicatur regalis stricte loquendo, potest tamen dici regalis 
  propter magnam similitudinem ad principatum regalem stricte 
  sumptum. Sicut enim in regno habente regem qui propriissime et 
  autentice dicitur rex unus existens principatur omnibus liberis 
  principaliter propter utilitatem subiectorum secundum voluntatem 
  suam, non secundum legem, secundum Aristotelem, III 
  /Politicorum/ c~ 15 (quod qualiter debeat intelligi postea 
  exponitur), sic in domo quae non est pars communitatis 
  perfectioris, quandocunque est talis pater, principatur filiis 
  principaliter propter utilitatem ipsorum secundum voluntatem 
  suam, non secundum legem, ita ut filios delinquentes omni poena 
  qua expedit valeat castigare, possitque de ipsis et ipsis facere 
  quaecunque redundant in utilitatem ipsorum, quibus, quia non 
  principatur principaliter propter utilitatem propriam, non 
  despotice sed quodammodo potest dici regaliter principari. In 
  domo autem quae est pars vici vel civitatis pater non principatur 
  filiis regaliter, quia non habet tantam potestatem super filios 
  ut principetur eis secundum voluntatem suam, non secundum legem, 
  etiam in multis quae essent ad utilitatem ipsorum, nec pro multis 
  delictis potest eos poena qua expedit coercere sed talis vindicta 
  est illi qui principatur in vico vel in civitate aut in regno 
  servanda.=

  Paterfamilias autem in domo principatur uxori neque despotice 
  neque regaliter: non despotice, quia non est serva; nec 
  regaliter, quia non debet principari ei secundum voluntatem suam 
  sed secundum legem matrimonii. Neque enim tantam potestatem habet 
  vir super uxorem quantam habet pater super filios. Quando domus 
  eius non est pars perfectioris communitatis, principatur ergo vir 
  uxori principatu politico. Hic enim principatus viri super uxorem 
  assimilatur principatui politico, in hoc scilicet quod sicut in 
  principatu politico principantes secundum virtutem et sapientiam 
  antecellunt sibi subiectos, sic naturaliter vir excedit uxorem 
  secundum sapientiam et virtutem -- nisi aliquid accidat praeter 
  naturam, secundum Aristotelem, I /Politicorum/, sicut 
  contingit in masculis effoeminatis. (Per quem modum intelligenda 
  sunt quae dicta sunt superius de principatu despotico et paterno: 
  quando scilicet natura non deficit in despote vel patre. Si enim 
  natura ex aliqua causa deficeret in patre vel despote non esset 
  iustum naturale despotem aut patrem servis vel filiis principari, 
  quorum tamen principatus sunt naturales, id est ex ratione 
  naturali, non ex institutione humana, provenientes, quando natura 
  non deficit in patre vel despote.)=

  Tres autem praedicti principatus ad oeconomiam, id est ad 
  gubernationem domus, spectant; et sic accipitur oeconomia ab 
  Aristotele in Philosophia morali, licet "oeconomus" in iure 
  vocetur ille cui res ecclesiastica gubernanda mandatur, ut qui 
  administrat res canonicorum, qui in quibusdam ecclesiis 
  appellatur praepositus.

@section 2 {c4}
@section 3 {tt}

  Capitulus IV
  
@section 3 {tx19m}

  {Magister:} Secunda communitas, quae est perfectior 
  domo, vocatur vicus; quia ex multis domibus constat tanquam ex 
  partibus, nec tamen ad tantam perfectionem attingit ut civitas 
  sit et debeat appellari. Ista autem communitas, si non sit pars 
  perfectioris communitatis (scilicet civitatis aut alterius 
  comprehendentis multos vicos seu vicinias aut civitates) et in 
  ipsa multitudo domorum processit ex uno parente superstite, 
  rationabile est ut ab illo regatur secundum voluntatem, non 
  secundum legem, quantum ad illos qui processerunt ab ipso, si in 
  eo natura non deficit, quaemadmodum filii reguntur a patre. 
  Quantum ad uxores autem quarum non est parens, rationabile est ut 
  politice principetur, quia ratio exigit ut legem matrimonii 
  conservet, secundum quam vir et uxor in multis ad paria 
  iudicantur. Si autem multitudo domorum vici non processit ab uno 
  parente superstite, rationabile est ut aliquo regimine simili 
  regimini quo regitur civitas gubernetur.

@section 2 {c5}
@section 3 {tt}

  Capitulus V
  
@section 3 {tx20m}

  {Magister:} Tertia communitas, quae ex pluribus 
  vicis componitur, vocatur civitas, quam dicit Aristoteles, I 
  /Politicorum/, esse principalissimam omnium communitatum. 
  (Quod dicitur veritatem habere de communitatibus simul 
  habitantium, non de communitate habitantium in distantibus locis 
  et in pluribus civitatibus; qualis communitas est regnum vel 
  ducatus, quod etiam potest communitas appellari, quia est illorum 
  qui simul in multis communicant et ab uno principante reguntur; 
  et multa quae dicuntur de civitate proportionaliter intelligenda 
  sunt de regno et quacunque communitate quae plures complectitur 
  civitates.) Civitas autem est multitudo civium habitantium 
  civitatem. Quorum ordo vocatur politia. Sine ordine enim nulla 
  est civitas; nisi enim habeat principantem vel principantes et 
  subiectos, non est civitas appellanda, in qua diversi et 
  diversimode sunt subiecti, saltem saepe et in perfectissima 
  civitate. Quidam enim reperiuntur subiecti tanquam servi vel 
  mercenarii aut bannausi. (Dicuntur autem bannausi qui manualiter 
  seu corporaliter operantes opere suo maculant corpus, et isti in 
  civitate quae temperata et rationabili utitur politia non sunt 
  proprie cives.) Alii autem in civitate sic sunt subiecti quod 
  aliquo modo participant principatu, quia quamvis non principentur 
  tamen aliquo modo ad principatum attingunt, quia ad iudicium 
  vocantur et consilium vel eligunt principantem aut electores 
  principantis. Principans autem in civitate aliquando vocatur ab 
  Aristotele policernia. Policernia autem secundum quosdam tres 
  habet significationes: primo enim significat impositionem ordinis 
  politiae, secundo impositorem ipsius; tertio significat ipsum 
  ordinem impositum, qui est politia. Et ita policernia in una 
  significatione idem est quod dominus et principans in civitate.

@section 2 {c6}
@section 3 {tt}

  Capitulus VI
  
@section 3 {tx21m}

  {Magister:} Politiarium autem duae sunt species 
  primae, sicut et duae sunt species primae principatuum sive 
  praelationum et principantium sive praelatorum seu rectorum. 
  Omnis enim principatus aut ordinatur principaliter ad bonum seu 
  conferens commune, bonum scilicet principantis vel principantium 
  et etiam subiectorum, aut non ordinatur ad bonum commune. Si 
  ordinetur ad bonum commune, sic est principatus temperatus et 
  rectus. Si non ordinetur ad bonum commune est principatus 
  vitiatus et transgressus, quia est corruptio et transgressio 
  principatus temperati et recti atque iusti. Politia ergo omnis 
  aut est temperata et recta, vel est vitiata et transgressa.=

  Politiae autem temperatae et rectae tres sunt species principales 
  et impermixtae. Prima est quando principans est unus, et vocatur 
  regalis monarchia, in qua dominatur unus solus propter commune 
  bonum, et non principaliter propter propriam voluntatem et 
  conferens. Et huiusmodi politia, secundum Aristotelem, VIII 
  /Ethicorum/, est optima, secundum optimum modum ipsius. 
  Sunt enim ipsius plures modi secundum ipsum, III 
  /Politicorum/ c~ 16, sed potissimus modus ipsius videtur 
  quando aliquis regnat et principatur in regno non secundum legem 
  sed secundum voluntatem suam. Quod quidam sic intelligunt. Ille 
  dicitur principari et regnare secundum voluntatem suam et non 
  secundum legem qui regnat propter commune bonum omnium et nullis 
  legibus humanis pure positivis vel consuetudinibus alligatur sed 
  est supra omnes huiusmodi leges, licet legibus naturalibus 
  astringatur. Et ideo talis rex non habet iurare nec etiam 
  promittere se servaturum quascunque leges vel consuetudines 
  humanas introductas, licet expediens sit ipsum iurare quod leges 
  naturales pro utilitate communi servabit et quod in omnibus quae 
  spectant ad principatum assumptum commune bonum intendet, non 
  privatum. Talis rex potest dici habere plenitudinem potestatis, 
  respectu scilicet eorum quae bonum commune respiciunt non 
  privatum. Talis autem principatus differt a principatu tyrannico, 
  quia ille est propter bonum commune; principatus autem tyrannicus 
  non est propter bonum commune. Differt etiam a principatu 
  despotico, quia principatus despoticus est principaliter propter 
  bonum proprium principantis, quemadmodum dominium bestiarum et 
  aliarum rerum temporalium est propter bonum possidentis; 
  principatus autem regalis est propter bonum commune, et ideo non 
  dicitur proprie principatus despoticus. Et tamen rex talis est 
  quodammodo dominus omnium, sed aliter quam in principatu 
  despotico. Quia in principatu despotico principans habet tantum 
  dominium quod potest uti servis suis, et bonis aliis quibuscunque 
  quae ad suum pertinent principatum talem, non solum propter bonum 
  commune sed etiam propter bonum proprium, dummodo contra legem 
  divinam vel naturalem nihil attentet; sed principans in 
  principatu regali praedicto potest uti subiectis et bonis eorum 
  qualitercunque sibi placet propter bonum commune sed non potest 
  uti eis ut sibi placet propter bonum proprium, et ideo sibi non 
  sunt servi sed naturali libertate gaudent: quia ad naturalem 
  libertatem spectat ut nullus possit uti liberis propter 
  utilitatem utentis, sed non est contra naturalem libertatem ut 
  quis rationabiliter utatur liberis ad bonum commune, cum quilibet 
  teneatur bonum commune praeferre privato.=

@section 3 {tx22d}

  {Discipulus:} Secundum ista, principatus despoticus 
  esset maior et perfectior tali principatu regali, quia maiorem 
  potestatem includeret. Principans enim despotice potest uti 
  servis et bonis eorum propter utilitatem tam communem quam 
  privatam, rex autem nonnisi propter utilitatem communem; ergo est 
  maior et perfectior.=

@section 3 {tx23m}

  {Magister:} Respondetur quod principatus despoticus 
  est quodammodo maior, quia ad plura quodammodo se extendit; sed 
  ex hoc ipso est imperfectior, seu quia bonum multorum est melius 
  quam bonum unius, seu quia detrimentum boni multorum nullam 
  perfectionem sed imperfectionem importat. In principatu autem 
  despotico est detrimentum multorum ex hoc ipso, quod despotes 
  potest uti sibi subiectis et bonis eorum ad propriam utilitatem, 
  et ideo talis potestas maior imperfectionem boni melioris, 
  scilicet boni multorum, includit. Propter quod principatus 
  despoticus, non solum qui est unius patrisfamilias in una domo 
  sed qui esset unius regis in uno regno, et per consequens qui est 
  unius imperatoris in toto orbe, esset simpliciter imperfectior 
  principatu tali regali.=

  Praeter istum principatum regalem sunt alii principatus regales 
  diversimode deficientes ab isto, convenientes tamen in hoc quod 
  sunt monarchiae quaedam. Quidam enim principatus unius monarchae 
  deficit ab isto quantum ad intentionem boni communis, quia 
  scilicet non est institutus totaliter propter bonum commune sed 
  etiam propter bonum proprium. Et talis principatus regalis 
  aliquid habet de principatu tyrannico vel despotico, et est 
  quodammodo mixtus ex principatu despotico tyrannico et regali. In 
  quantum enim quo ad aliqua intendit bonum proprium et non commune 
  habet aliquid de tyrannide vel despotico principatu, in quantum 
  autem in multis intendit bonum commune habet aliquid de 
  principatu temperato et recto; et ideo, cum unus solus 
  principetur, habet aliquid de principatu regali, et ideo est 
  quodammodo mixtus ex principatibus illis. Unde et aliquis 
  principatus regalis tyrannicus vocatur ab Aristotele. Principatus 
  autem unius interdum deficit a saepedicto principatu regali 
  quantum ad potestatem, quia scilicet non habet illam plenitudinem 
  potestatis quam habet principatus regalis praefatus. Et talis 
  principatus regalis dicitur "secundum legem", quia, licet unus 
  principetur, non tamen principatur secundum voluntatem suam, sed 
  quibusdam legibus et consuetudinibus humanitus introductis 
  astringitur, quas tenetur servare et ipsas se servaturum iurare 
  vel promittere obligatur; et quanto plures tales leges et 
  consuetudines servare tenetur tanto magis recedit a memorato 
  principatu regali -- et ideo forte his diebus non est in universo 
  orbe talis principatus regalis.=

  Secundum Aristotelem nullus est dignus tali regno nisi sapientia 
  et virtute et bonis omnibus tam corporis quam animae quam etiam 
  exterioribus bonis, scilicet amicis et divitiis, superexcellat. 
  Aliter enim timendum est ne ad tyrannidem se convertat. Unde et 
  propria bona debet habere, vel ex se vel ex assignatione illorum 
  quibus praeest, ut bona liberorum nequaquam sibi appropriet nec 
  etiam quoquomodo accipiat, nisi evidens utilitas vel manifesta 
  necessitas hoc exposcat.=

  Isti principatui regali, et summe, opponitur tyrannis, quae est 
  transgressio et corruptio eius, quae est prima species et pessima 
  politae vitiatae, quia tyrannis non intendit bonum subiectorum, 
  nisi per accidens, sed principaliter intendit bonum proprium, 
  sive bonum proprium sit bonum etiam aliorum sive sit malum 
  ipsorum. Fiunt autem tyranni, secundum Aristotelem, V 
  /Politicorum/ c~ 8, saepe ex demagogis. (Sunt autem 
  demagogi ducentes populum secundum voluntatem suam de beneplacito 
  populi, non tanquam reges aut domini vel tyranni seu ius regendi 
  populum aut imperandi ipsis habentes; sed quasi procuratores et 
  concionatores seu monitores instigant populum ad illa quae populo 
  placent, id est quibus populus credit; et ideo Aristoteles vocat 
  eos, IV /Politicorum/ c~ 3, adulatores.) Tales enim saepe, 
  postquam sibi unierint populum, incipiunt propter potentiam 
  tyrannizare et etiam involuntariis dominari. Fiunt etiam tyranni 
  nonnunquam ex regibus, quia, ut dicit Aristoteles, VIII 
  /Ethicorum/, malus rex tyrannus fit. Sive enim aliquis sit 
  primo rex secundum voluntatem suam sive secundum legem, si 
  incipiat principari involuntariis propter bonum proprium fit 
  tyrannus, si incipiat principari voluntariis propter bonum 
  proprium fit proprie despotes, cuius principatus nonnunquam 
  tyrannis ab Aristotele nuncupatur propter similitudinem magnam ad 
  despoticam; non tamen tyrannis proprie est despotia, sicut ex 
  supradictis patere potest.=

  Ex praedictis colligi potest quod principatui regali, praesertim 
  potissimo, non solum tyrannis proprie dicta sed etiam principatus 
  despoticus aliquo modo opponitur; vel est principatus ita 
  disparatus ut nullus unus principatus possit esse regalis et 
  despoticus respectu eorundem. Quod tamen aliquibus dominetur 
  regaliter et aliquibus despotice inconveniens non videtur.

@section 2 {c7}
@section 3 {tt}

  Capitulus VII
  
@section 3 {tx24m}

  {Magister:} Secunda species politiae temperatae et 
  rectae atque iustae vocatur aristocratia, in qua scilicet aliqui 
  pauci viri et optimi principantur propter bonum commune 
  multitudinis et non propter bonum proprium. Quia licet habeat 
  plures species, ut docet Aristoteles, IV /Politicorum/ c~ 
  5, tamen prima et optima species eius est quando in sublimando 
  aliquos ad principatum aristocraticum potest haberi, et habetur, 
  respectus solummodo ad virtutes, scilicet intellectuales et 
  morales, non ad divitias nec ad potentiam nec ad amicos nec ad 
  quaecunque quae possent absque bonitate et sapientia reperiri. 
  Politia autem intemperata et vitiata atque transgressa quae 
  aristocratiae directe opponitur vocatur oligarchia, quando 
  scilicet aliqui divites vel potentes vel qualitercunque insignes 
  propter bonum proprium principantur, in tantum quod si etiam 
  optimi viri principarentur propter bonum proprium et non 
  principarentur propter bonum multitudinis, dicendi essent 
  oligarchice principari, et quod principatus eorum esset 
  oligarchicus reputandus. Et ideo quicquid fit in electione vel 
  sublimatione principantium habendo respectum ad aliquam aliam 
  praerogativam quam ad sapientiam et virtutem (puta ad divitias 
  vel potentiam vel genus vel amicos vel dignitatem vel 
  superioritatem seu maioritatem vel sequelam aut quamcunque aliam 
  excellentiam) obligarchicum est habendum. Nec tamen est hoc 
  semper reprehensibile reputandum, quia ex causa, propter bonum 
  finem, licet in huiusmodi ad aliquam aliam praerogativam vel 
  excellentiam habere respectum. Tam aristocratiae quam oligarchiae 
  sunt diversae species de quibus non est tractandum ad praesens.

@section 2 {c8}
@section 3 {tt}

  Capitulus VIII
  
@section 3 {tx25m}

  {Magister:} Tertia species politiae temperatae et 
  rectae atque iustae diversis nominibus appellatur. Uno nomine 
  vocatur communi nomine politia. Politia enim in una 
  significatione est commune ad omnem politiam, rectam et non 
  rectam. In alia significatione signat solummodo quandam speciem 
  politiae, quae alio nomine timocratia nominatur, de qua sunt 
  diversae opiniones. Una est quod timocratia, sive politia communi 
  nomine dicta, est illa in qua principantur multi propter bonum 
  commune, sive sunt optimi sive non optimi, sive sunt divites sive 
  pauperes, ita quod politia per se per multitudinem distinguitur 
  ab aristocratia. Alia est quod politia est illa in qua 
  principantur aliqui egeni virtuosi propter bonum commune. Alia 
  est quod politia est illa in qua principantur aliqui neque optimi 
  neque mali sed mediocres propter virtutem et bonum commune, ita 
  quod per defectum virtutis et bonitatis distinguitur ab 
  aristocratia. Sed quaecunque politia debeat appellari timocratia, 
  vel politia tanquam nomine communi, politia vitiata et 
  transgressa vocatur democratia, quando scilicet populus 
  principatur vel ordinat et constituit principantem non propter 
  bonum commune; quae species diversas complectitur. Sicut autem 
  omnium politiarum temperatarum optima est regnum, et post eam 
  aristocratia, et ultimo timocratia, sic politiarum intemperatarum 
  sive vitiatarum pessima est tyrannis, et post ipsam oligarchia; 
  sed in democratia minima perversitas reperitur, secundum 
  Aristotelem, VIII /Ethicorum/.

@section 2 {c9}
@section 3 {tt}

  Capitulus IX
  
@section 3 {tx26d}

  {Discipulus:} Exposuisti, ut aestimo, 
  significationes vocabulorum extraneorum, secundum quorundam 
  opinionem, quae frequentius in auctoritatibus Aristotelis 
  allegatis et allegandis ponuntur. Ideo noli plura exponere, sed 
  ad quaesitum principale revertere, et qualiter ad allegationes 
  supra primo et secundo capitulo huius secundi pro opinionibus 
  diversis et adversis inductas secundum ipsas respondere contingat 
  studeas recitare. Veruntamen antequam ad ipsas responsiones 
  enarres, peto ut aliquas allegationes adducas ad probandum quod 
  magis expediat toti communitati fidelium regi ab uno quam a 
  pluribus.=

@section 3 {tx27m}

  {Magister:} Quod petis dupliciter intelligi potest, 
  quia dupliciter contingit plures regere sibi subiectos: uno modo 
  ut plures diversos habeant sibi subiectos, ita quod regimen 
  plurium ad eosdem minime se extendat, quemadmodum plures 
  archiepiscopi regunt omnes in aliqua regione diffusa existentes, 
  et diversa regna a diversis regibus quorum nullus est sub alio 
  (et quandoque ipsis nullus imperator praeest) reguntur. Aliter 
  plures regunt sibi subiectos sic, scilicet, quod omnes eosdem 
  habent subiectos, quibus communi consilio principantur, 
  quemadmodum in aristocratia et politia stricte sumpta ac in 
  politiis vitiatis et transgressis eisdem oppositis, scilicet in 
  oligarchia et democratia, reperitur. Sive primo modo sive secundo 
  modo intelligas, potes superius primo capitulo huius secundi ad 
  id quod petis allegationes aliquas invenire. Quia aliquae earum 
  non solum probant quod expedit communitati fidelium regi ab uno 
  et non a pluribus primo modo, sed etiam videntur ostendere quod 
  expedit ei gubernari ab uno et non a pluribus secundo modo. Quare 
  non videtur necesse ad id quod petis plures allegationes 
  adducere.=

@section 3 {tx28d}

  {Discipulus:} Quamvis ad id quod peto possint 
  allegationes aliquae supra adductae allegari, et etiam plura 
  circa consimilem materiam ex quibus potero plura advertere circa 
  hoc petitum dicantur in secundo tractatu huius Dialogi lib~ 3, 
  tamen volo ut aliquas speciales allegationes inducas ad probandum 
  quod magis expedit communitatem fidelium regi ab uno quam a 
  pluribus secundo modo.=

@section 3 {tx29m}

  {Magister:} Hoc videtur posse sic probari. Illo 
  regimine expedit magis regi communitatem fidelium quod magis 
  assimilatur regimini et principatui naturali; quia sicut ars, si 
  est recta, imitatur naturam, ita principatus, si est rectus, 
  imitatur et assimilatur principatui naturali; et per consequens 
  principatus qui magis assimilatur principatui naturali est 
  rectior et perfectior, et per consequens magis expediens. Sed 
  regimen sive principatus unius, quando scilicet unus solus regit 
  multos et praesidet eis, magis assimilatur principatui naturali 
  quam regimen seu principatus plurium, quia tale regimen 
  assimilatur principatui regali, qui est unius. Principatus autem 
  regalis magis assimilatur principatui naturali quam principatus 
  aristocraticus vel politicus stricte sumptus; magis autem 
  assimilatur communitati quae est domus in qua principatur unus 
  paterfamilias. Unde et principatus patrisfamilias regalis 
  quodammodo esse videtur teste Aristotele, qui I 
  /Politicorum/, c~ 10, ait patremfamilias principari natis 
  regaliter, et eodem c~ dicit, "Puerorum autem principatus 
  regalis: quod enim genuit et secundum amorem principans et 
  secundum senectutem est, quod quidem est regalis species 
  principatus". Ex quibus verbis colligitur quod principatus 
  regalis assimilatur communitati quae est domus, in qua 
  principatur unus et non plures neque primo modo neque secundo 
  modo. Communitas autem domus est naturalis, secundum Aristotelem, 
  qui I /Politicorum/ in prologo ait: "In omnem quidem 
  igitur diem communitas constituta secundum naturam domus est". 
  Quibus verbis habetur quod communitas illa quae est domus est 
  secundum naturam et naturalis. Principatus ergo regalis magis 
  assimilatur principatui naturali quam aristocraticus et politicus 
  stricte sumptus, et per consequens principatus ille qui magis 
  assimilatur regali, scilicet in quo regit unus et non plures, 
  magis assimilatur principatui naturali, et per consequens est 
  perfectior et melior atque magis expediens. Ex quo infertur quod 
  magis expedit communitatem fidelium ab uno regi quam a pluribus 
  etiam secundo modo.=

@section 3 {tx30d}

  {Discipulus:} Videtur quod ista allegatio non 
  concludit, quia principatus regalis non magis assimilatur 
  communitati illi quae est domus quam principatus politicus in quo 
  principantur plures. Quia secundum Aristotelem, I 
  /Politicorum/ c~ 2~ et 10, communitatis illius quae domus 
  est, quae est communitas oeconomica, sunt tres partes, quarum una 
  est despotica, alia nuptialis, et tertia paterna; et ideo sunt 
  ibi tres principatus specie differentes, scilicet despoticus, quo 
  paterfamilias principatur servis, politicus, quo paterfamilias 
  principatur uxori, et regalis, quo paterfamilias principatur 
  liberis sive natis. Ait enim Aristoteles, "Quoniam autem tres 
  partes oeconomicae erant, una quidem despotica, de qua dictum est 
  prius, una autem paterna, tertia autem nuptialis. Et enim mulieri 
  praeest et natis tanquam liberis quidem, ambobus non eodem autem 
  modo principatur sed mulieri quidem politice, natis autem 
  regaliter". Ex quibus verbis colligitur quae dicta sunt, et 
  infertur quod non magis assimilatur communitati domus principatus 
  regalis quam politicus, quia sicut uni parti assimilatur 
  principatus regalis, ita alteri parti assimilatur principatus 
  politicus. Quare, ut videtur, non magis assimilatur principatus 
  regalis principatui naturali quam principatus politicus, cum 
  principatus quo paterfamilias in domo principatur uxori, cui 
  assimilatur principatus politicus, sit naturalis, sicut 
  principatus quo principatur natis, cui assimilatur principatus 
  regalis. Quia teste Aristotele, eodem capitulo, dicente: 
  "Masculus natura foemella principalior, nisi aliqualiter constet 
  praeter naturam, et senius et perfectum est", scilicet 
  principalius, "iuniore et imperfecto". Ex quo concluditur quod 
  masculus naturaliter principatur uxori et pater natis. Quod de 
  masculuo respectu uxoris patenter dicit Aristoteles, I 
  /Politicorum/ c~ 3: "Adhuc autem masculinum ad femininum, 
  natura hoc quidem melius, hoc autem deterius, et hoc quidem 
  principans, hoc autem principatum". Ex istis infertur quod ex hoc 
  quod principatus regalis assimilatur principatui naturali probari 
  non potest quod sit melior et perfectior principatu aristocratico 
  et politico stricte sumpto.=

@section 3 {tx31m}

  {Magister:} Istam responsionem quidam evacuare 
  nituntur, dicentes quod licet tam principatus regalis quam 
  politicus, et etiam aristocraticus, imo omnis principatus rectus, 
  assimiletur aliquo modo principatui naturali, tamen principatus 
  regalis magis assimilatur principatui naturali perfectiori et 
  meliori quam principatus politicus stricte sumptus. Principatus 
  enim patrisfamilias respectu natorum principalior est et 
  perfectior atque melior quam principatus quo principatur uxori. 
  Tum quia principatus respectu liberorum est melior quam 
  principatus respectu uxoris, quia inter liberos sunt masculi, qui 
  meliores sunt foeminis, sicut supra per Aristotelem est probatum; 
  principatus autem meliorum subiectorum semper est melior, 
  secundum eundem, I /Politicorum/ c~ 3. Tum quia 
  principatus quo paterfamilias principatur uxori est propter 
  principatum quo principatur natis, quia propter prolem 
  procreandam uxor principaliter est ducenda. Tum quia pater 
  naturaliter plus diligit filios quam uxorem, quia naturali 
  coniunctione et perfectiori sunt sibi coniuncti quam uxor. Et ita 
  in communitate domus principalissimus et aptissimus et 
  naturalissimus principatus est ille quo paterfamilias principatur 
  natis, cui assimilatur principatus regalis; ergo principatus 
  regalis est perfectior aliis principatibus in communitate domus.=

  Adhuc, principatus regalis similior est principatui naturali quo 
  paterfamilias principatur natis quam principatus politicus 
  principatui quo paterfamilias principatur uxori. Nam regalis 
  principatus assimilatur principatui paterno tam quo ad unitatem 
  principantis quam quo ad plenitudinem potestatis, quia in utroque 
  principatu est unus principans et uterque habet plenitudinem 
  potestatis super sibi subiectos. Principatus autem politicus, 
  licet assimiletur principatui quo paterfamilias principatur uxori 
  in hoc, quod neuter principans habet plenitudinem potestatis, 
  tamen in hoc differt, quod in principatu politico principans non 
  est unus sed plures. In principatu autem naturali quo 
  paterfamilias principatur uxori principans est unus, sive habeat 
  plures uxores sive unam. Et ita principatus regalis magis 
  assimilatur principatui naturali quam principatus patrisfamilias 
  respectu uxoris. Ex quo concluditur quod magis expedit 
  communitati fidelium regi ab uno quam a pluribus. 

@section 2 {c10}
@section 3 {tt}

  Capitulus X
  
@section 3 {tx32d}

  {Discipulus:} Hic possemus multa scrutari de 
  principatu regali et plenitudine potestatis, tam patris respectu 
  natorum quam regis respectu sibi subiectorum. Sed quia haec 
  postea forte habebunt locum, ideo ipsis pertransitis aliam 
  allegationem adducas ad probandum quod magis expedit communitati 
  fidelium regi ab uno quam a pluribus.=

@section 3 {tx33m}

  {Magister:} Hoc iterum quidam sic probant. Illud 
  regimen est maxime expediens communitati fidelium quo amicitia et 
  concordia maxime conservatur et seditio, quae est cuiuslibet 
  communitatis corruptio, devitatur, teste Aristotele, qui, II 
  /Politicorum/ c~ 3, ait: "Amicitiam putamus maximum esse 
  bonorum communitatibus; sic enim utique minime seditiones 
  faciunt"; et VIII /Ethicorum/, c~ 1, ait: "Videtur autem 
  et civitates continere amicitiam, et legis positores magis circa 
  ipsam student quam iustitiam. Concordia enim simile aliquid 
  amicitiae videtur esse; hanc autem maxime appetunt". Hoc etiam 
  ipsa veritas, Matt~ 12, insinuare videtur, cum dicit: "Omne 
  regnum divisum contra se desolabitur, et omnis civitas aut domus 
  divisa per discordiam et odium contra se non stabit," etc~. 

#   [Hic caret in parte; suppleatur igitur, etc~ (MzFr); Hic multa 
#   deficiunt, scilicet residuum huius decimi undecimum et duodecimum 
#   capitula (Lm). MSS do not contain chapters 11 and 12.]

@section 2 {c11}
@section 3 {tt}

  Capitulus XI
  
@section 3 {tx34d}

  {Discipulus:} Satis quidem modo allegationibus 
  plurimis, quanquam multo plures adducere posses, probasti quod 
  unus in principatu ecclesiae esse debeat, quia maius bonum et 
  maior unitas et concordia ex hoc generatur et nutritur. Qualis 
  tamen ille debeat esse libenter scire vellem.=

@section 3 {tx35m}

  {Magister:} Circa id quod petis tibi explanari duo 
  sunt modi dicendi. Quidam enim dicunt quod nullus debet caeteris 
  omnibus principari nisi reliquos omnes sapientia et virtute 
  praecellat. Alii vero dicunt quod aliquis potest reliquis omnibus 
  principari quamvis non praestet omnibus sapientia et virtute; et 
  iste modus iterum diversificatur, quoniam quidam dicunt quod si 
  in populo Christiano nullus invenitur excellentior caeteris, si 
  tamen aliquis bonus inveniatur, talis erit eligendus in papam, 
  sed si nullus inveniatur bonus et idoneus, nullus est ad tantum 
  beneficium sublimandus; secundum alios vero, sive inveniatur 
  aliquis bonus sive non, tamen aliquis est in summum pontificem 
  eligendus, et ad hoc probandum tali innituntur rationi, quoniam 
  melius est qualecunque caput habere quam capite omnino carere.

@section 2 {c12}
@section 3 {tt}

  Capitulus XII
  
@section 3 {tx36d}

  {Discipulus:} Quoniam secundum modum dicentium quod 
  aliquando ecclesia deberet esse sine principe et pastore satis 
  irrationabilem reputem cum hoc totam politiam destruat et 
  hierarchicum, quare ut pro ipso aliquas alleges rationes non 
  curo; ipsum tanquam vanum relinquamus. Alius vero modus eiusdem 
  secundi modi dicentium, quod qualitercunque aliquis sit, si alius 
  non invenitur melior et dignior, in summum pontificem possit 
  eligi, primo modo dicendi omnino repugnat. Quare aliquas rationes 
  et auctoritates in contrarium adducas, nam per eas primus modus 
  magis confirmabitur.=

@section 3 {tx37m}

  {Magister:} Contra illum modum dicendi et pro primi 
  confirmatione arguitur primo ab aliis sic. Ille debet eligi in 
  pastorem respectu cuius caeteri possunt dici et appellari grex; 
  sed respectu nullius dicuntur grex nisi eius qui singulos 
  praecellit scientia et sanctitate; igitur nullus talis debet 
  eligi in summum pontificem qui sit aequalis caeteris. Maior 
  videtur probatione non indigere. Minor vero probatur: quoniam 
  pastor debet singulis praestare ducatum scientia, ut habetur di~ 
  63, /Ephesios/, et 8, q~ 1, /Audacter/ in fine, 
  similiter et vitae sanctitate, ut scribitur 11, q~ 3, 
  /Praecipue/, et per consequens in huiusmodi praecellere 
  singulos debet.=

  Item, idem patet auctoritate Simachi papae, quae scribitur 1, q~ 
  1, /Ubi sit/. Inquit: "Vilissimus computandus est nisi 
  pracellat scientia et sanctitate qui est honore praestantior".=

  Praeterea, praestantior et sanctior est ad sacerdotium eligendus 
  et singulis praeferendus, ut inquit Hieronymus, et Leo papa, qui, 
  ut habetur dist~ 63, /Si forte/, sic inquit: "Is 
  metropolitani iudicio praeferatur qui maioribus iuvatur studiis 
  et meritis". Et Ambrosius: "Diaconi et presbyteri cunctum populum 
  vitam secularem in omnibus ducentem debent conversatione et 
  sermone praeire". Igitur et quantumcunque sanctos debet vita et 
  conversatione praeire qui singulis debet praeesse. Plures aliae 
  possent adduci rationes et auctoritates quas gratia brevitatis 
  transire oportet.

@section 2 {c13}
@section 3 {tt}

  Capitulus XIII
  
@section 3 {tx38d}

  {Discipulus:} Si aliquae aliae allegationes tibi 
  occurrunt ad probandum quod nullus debet praeesse cunctis 
  fidelibus nisi omnes superet in sapientia et virtute, adducas.=

@section 3 {tx39m}

  {Magister:} Hoc adhuc probatur sic. Non minor 
  sapientia neque virtus requiritur ad principantem in 
  spiritualibus toti congregationi fidelium quam ad regem qui in 
  temporalibus praesidet sibi subiectis, ut Aristoteles, VII 
  /Politicorum/ c~ 13, velle videtur, cum secundum ipsum 
  ibidem, non est iustum aliquos semper principari (qualiter 
  principantur reges et etiam summi pontifices) et alios semper 
  subiici nisi differant a subiectis sibi quantum dii et heroes 
  differunt ab hominibus, qui sunt simpliciter, secundum ipsum, 
  omnibus hominibus excellentes. Ait enim sic: "Si igitur fuerint 
  tantum differentes alteri ab alteris quantum Deos et heroes 
  aestimamus ab hominibus differre, confestim primo secundum corpus 
  multam habentes excellentiam, demum secundum animam, ut 
  indubitata sit et manifesta excellentia principantium respectu 
  subiectorum, palam quia melius semper", etc~. Illud enim quod est 
  excellentius et perfectius, quamdiu manet tale, natum est 
  principari illis qui ab excellentia tanta deficiunt. Quando autem 
  non inveniuntur tales qui differant ab aliis quemadmodum 
  differunt dii et heroes ab hominibus, tunc non est iustum ut 
  aliqui eorum principentur aliis secundum totam vitam suam, sed 
  iustum est ut omnes quodammodo communicent principatu, ut 
  scilicet omnes qui sunt aequales in sapientia et virtute vicissim 
  principentur, primo aliqui et postea alii, ut Aristoteles ibidem 
  velle videtur, dicens: "Quoniam autem hoc non facile accipere, 
  neque est, sicut apud Indos ait Silax esse, reges tantum 
  differentes a subiectis, manifestum quod propter multas causas 
  necessarium omnes communicare eo quod est secundum partem 
  principari et subiici", ut scilicet nullus principetur toto 
  tempore vitae suae, sed illi qui aliquando principentur aliquando 
  subiciantur. Cuius rationem assignat dicens, "Quod enim aequale 
  idem similibus". Ex quibus verbis ratio talis elicitur. Iniustum 
  est ut aliquis semper principetur sibi aequalibus et similibus, 
  ergo quando aliqui sunt similes iniustum est ut aliqui eorum 
  semper principentur et alii semper subiiciantur. Quare 
  concluditur quod, si inter fideles sint multi similes inter se in 
  sapientia et virtute, iniustum est ut unus eorum semper toto 
  tempore vitae suae principetur et alii semper subiiciantur. 
  Quare, cum papa toto tempore vitae suae debeat praeesse fidelibus 
  universis, iniustum est ut aliquis efficiatur papa si alii 
  inveniuntur sibi similes in sapientia et virtute. Iniustum est 
  ergo ut aliquis fiat papa nisi sapientia et virtute fideles 
  superet universos.=

  Amplius, principatus papalis est perfectior principatu regali, 
  teste Gregorio Nazianzeno, qui, ut legitur dist~ 10, c~ 
  /Suscipitis/, ait, scribens Imperatoribus 
  Constantinopolitanis: "Dedit et nobis potestatem; dedit 
  principatum multo perfectiorem principatibus vestris". Nullus 
  autem est dignus principatu regali nisi superet alios sapientia 
  et virtute -- imo omnibus bonis, ut Aristoteles videtur asserere, 
  VIII /Ethicorum/, sicut allegatum est supra, cap~ 2 huius 
  secundi. Quod etiam probatur ex hoc, quod "regnum est secundum 
  aristocratiam institutum", secundum Aristotelem, lib~ V 
  /Politicorum/ c~ 8. In aristocratia autem principantur 
  illi qui sunt caeteris meliores, secundum eundem, IV 
  /Politicorum/ c~5. Ergo et in regno nullus debet 
  principari regaliter nisi caeteros antecellat. Unde et Deus, 
  quando primo regem populo suo praetulit, optimum totius populi 
  elegit, teste Samuele, qui de ipso, scilicet Saule, pro tempore 
  illo, dixit, I Regum 10: "Certe videtis quem elegit Dominus, 
  quoniam non sit similis ei in omni populo". Ergo multo fortius 
  nullus est dignus principatu papali nisi omnes praecellat 
  sapientia et virtute. Ergo quando non invenitur aliquis cuius 
  excellentia tanta sit indubitata et manifesta (cum excellentia 
  principantium debeat esse indubitata et manifesta, secundum 
  Aristotelem, ut dictum est prius in primo capitulo), tunc nullus 
  est ad summum Pontificem eligendus, sed assumendi sunt plures 
  excellentiores aliis, qui aristocratice vel politice omnes alios 
  regant.

@section 2 {c14}
@section 3 {tt}

  Capitulus XIV
  
@section 3 {tx40d}

  {Discipulus:} Ex rationibus istis mihi dedisti 
  occasionem cogitandi quamplura tam pro conclusione ad quam 
  inducuntur quam contra, necnon etiam circa totam materiam quam in 
  principio huius secundi coepimus pertractare, an scilicet 
  expediat congregationi fidelium uni praelato subesse. Ideo 
  exquisitius quam proposuerim ipsam et quae prius tacta sunt 
  intendo discutere, et quantam virtutem rationes pro una parte et 
  pro alia allegatae obtineant investigare. In primis autem aliquas 
  allegationes inducas ad probandum quod quamvis in toto populo 
  Christiano nullus esset qui omnes alios virtute et sapientia 
  superaret, melius esset populum Christianum regi ab uno quam a 
  pluribus, secundum quod tenet secundus modus ponendi qui 
  recitatus est superius, undecimo capitulo huius secundi.=

@section 3 {tx41m}

  {Magister:} Hoc videtur sic posse probari. Tale 
  regimen maxime expedit toti congregationi fidelium quale Deus tam 
  in Veteri Testamento quam in Novo voluit populum suum gubernari, 
  cum ipse omnis regiminis virtuosi et utilis sit optimus et 
  sapientissimus institutor. Sed Deus tam in Veteri quam in Novo 
  Testamento voluit totum populum suum gubernari ab uno qui per 
  totam vitam suam esset omnium gubernator, quamvis non esset omnes 
  alios in sapientia et virtute praecellens. Nec enim invenitur 
  quod aliquis iudex vel rex in veteri Testamento omnes alios 
  excelleret sapientia et virtute. Sanctus etiam Petrus non videtur 
  fuisse sanctior et sapientior universis Apostolis et aliis 
  orthodoxis; sanctus enim Iohannes Apostolus in amore Christi, et 
  per consequens in sanctitate et virtute, ipsum praecessisse 
  videtur; sancto etiam Paulo sapientia videtur fuisse inferior. 
  Ergo, non obstante quod non inveniatur aliquis Christianus qui 
  excellat omnes alios sapientia et virtute, est aliquis ad summum 
  pontificium eligendus qui Christianorum omnium sit praelatus.

@section 2 {c15}
@section 3 {tt}

  Capitulus XV
  
@section 3 {tx42d}

  {Discipulus:} Ut mihi et aliis detur occasio 
  inveniendi circa praedicta clarius veritatem, ad omnia quae pro 
  assertionibus contrariis sunt adducta responsiones aliquas 
  studeas recitare. Primo autem narra quomodo respondetur ad illa 
  quae supra c~ 2 recitantur, quae contra secundum modum ponendi 
  qui supra c~ 11 recitatur et pro quo nunc ultimo allegasti 
  militare videntur; ille enim modus ponendi apparentiam aliquam 
  habere mihi videtur.=

@section 3 {tx43m}

  {Magister:} Ille modus ponendi est bipartitus. 
  Dicitur enim uno modo quod si nullus in populo Christiano 
  invenitur excellentior omnibus aliis, et tamen invenitur idoneus 
  atque bonus aliquis, talis est eligendus in papam, sed si nullus 
  invenitur bonus et idoneus, nullus est ad tantum officium 
  sublimandus. Aliter dicitur quod, sive inveniatur idoneus sive 
  non, aliquis est ad summum pontificium eligendus, quia melius est 
  qualemcunque in caput habere quam capite omnino carere.=

@section 3 {tx44d}

  {Discipulus:} Primo narra quomodo secundum primum 
  istorum modorum respondetur.=

@section 3 {tx45m}

  {Magister:} Ad primam allegationem quae inducitur 
  supra cap~ 2 huius secundi, quae in auctoritate Aristotelis 
  fundari videtur, qui videtur asserere iniustum esse ut aliquis 
  principetur sibi similibus et aequalibus, respondetur quod si in 
  aliqua communitate omnes essent boni et nullatenus pervertibles 
  per malitiam in actu vel potentia, iniustum esset ut aliquis 
  principaretur sibi similibus et aequalibus in sapientia et 
  virtute, quia tunc nulla ratio appareret quare plus deberet unus 
  quam alius principari, sed quando in aliqua communitate sunt 
  multi aut plures perversi, vel qui perverti possunt, et cum maior 
  pars et potentior voluntarie sustinet principatum unius ut a tali 
  voluntate averti non possit, tunc expedit ut unus super omnes 
  recipiat principatum, dummodo inveniatur talis qui sit dignus 
  principari deterioribus (eo quod aliter non esset bonus vel 
  idoneus reputandus). Si autem est aliqua pars tam potens quod 
  possit seditionem periculosam toti communitati suscitare quae 
  compesci non posset, et principatum unius vellet nullatenus 
  sustinere, tunc non esset aliquis omnibus sibi similibus et aliis 
  praeferendus, sed esset talis principantis institutio ad tempus 
  aliud differenda. Quemadmodum enim interdum propter malitiam 
  subditorum episcopus licite deserit ipsos etiam penitus 
  renunciando regimini (/Extra/, /De renunciatione/, 
  /Nisi cum pridem/; 7, q~ 1, /Hoc tamen servandum/), 
  sic propter malitiam aliquorum quandoque licet institutionem 
  principantis differre. Et ideo, quamvis regulariter expediat toti 
  communitati fidelium ut aliquis unus qui omnibus aliis praesit ad 
  summum sacerdotium eligatur, tamen, si esset tanta malitia 
  alicuius partis Christianorum quae posset exponere totam 
  Christianitatem periculo et nullo modo vellet uni summo sacerdoti 
  obedire, non esset tunc aliquis ad tale officium eligendus, sed 
  esset eius electio differenda. Sicut enim saepe permittuntur 
  minora mala ut maiora vitentur, dist~ 3, c~ /Omnis/, sic 
  nonnunquam omittuntur bona quaedam, etiam magna, ut maxima 
  pericula declinentur. Aristoteles igitur intelligit quod iniustum 
  est quod aliquis sibi similibus in virtute et aequalibus 
  principetur, nisi ex aliqua utilitate vel necessitate expediat 
  ordinare ut aliquis etiam sibi similibus et aequalibus, et non 
  solum inaequalibus et dissimilibus, principetur.=

  Ad rationem vero Aristotelis, qua absolute et sine distinctione 
  vel modificatione probare videtur quod iniustum est quod aliquis 
  sibi similibus et aequalibus principetur, quia aequalibus 
  secundum virtutem debetur aequalis honor et dignitas, respondetur 
  quod quando convenienter et utiliter fieri potest ut aequalibus 
  aequalis honor et dignitas tribuatur, hoc faciendum est, in quo 
  casu loquitur Aristoteles; tamen quando non est possibile aut non 
  est utile vel est minus utile, praesertim communi bono, quod 
  aequalis honor et dignitas aequalibus conferatur, tunc absque 
  omni iniustitia, imo iuste, electione vel sorte aut quovis alio 
  licito modo aliquis quo ad dignitatem et honores potest similibus 
  et aequalibus sibi praeferri. Et si alii in hoc turbarentur et ad 
  seditionem faciendam provocarentur, efficerentur dissimiles et 
  inaequales secundum virtutem alteri cui prius aequales et similes 
  extiterunt, tanquam ambitiosi et invidi, praeferentes honorem 
  proprium bono communi: cum magis periclitari vellent bonum 
  commune vel minime procurari quam aliquem eis cum utilitate 
  communi praeferri.=

  Exemplum autem Aristotelis de habentibus aequalem vel inaequalem 
  virtutem digestivam, et de habentibus aequale vel inaequale 
  corpus, quia aequalibus secundum virtutem digestivam vel corpus 
  expedit habere aequale alimentum vel vestitum, quod nocet 
  inaequalibus secundum virtutem digestivam et corpus, non 
  concludit quod universaliter absque omni exceptione aequalibus et 
  similibus secundum virtutem debeat dari idem honor et dignitas: 
  quia in ministrando alimentum et vestitum aequalibus vel 
  inaequalibus secundum virtutem digestivam vel corpus, solummodo 
  attenditur propria virtus et proprium corpus uniuscuiusque 
  ipsorum, quid scilicet expediat vel noceat unicuique ipsorum 
  divisim. In distribuendo autem honores et dignitates quandoque 
  solum attenditur meritum et dignitas illorum quibus debent 
  distribui, quia tunc iniustum est ut aequalibus inaequalis honor 
  seu dignitas tribuatur, et tunc locum habet exemplum Aristotelis; 
  quandoque autem non solum attenditur meritum et dignitas 
  honorandorum, sed etiam attenditur utilitas publica, quae melius 
  procuratur principaliter per unum quam per plures, et tunc, quia 
  maior respectus habendus est ad bonum commune quam ad meritum et 
  dignitatem honorandorum, iustum est ut aequalibus et similibus 
  secundum virtutem non aequalis honor et dignitas tribuatur.

@section 2 {c16}
@section 3 {tt}

  Capitulus XVI
  
@section 3 {tx46d}

  {Discipulus:} Quia contra istum modum videntur 
  specialiter militare ea quae allegata sunt prius, cap~ 12 et 13 
  (ibi enim ostenditur quod nullus debet praeferri cunctis 
  fidelibus nisi praecellat virtute et sapientia universos, cuius 
  contrarium tenet praedictus modus ponendi), ideo narra qualiter 
  respondetur ad ipsa.=

@section 3 {tx47m}

  {Magister:} Ad illa quae 12 cap~ inducuntur 
  respondetur quod regulariter quando invenitur aliquis qui virtute 
  et sapientia omnes alios superet et excellat, ille praeferendus 
  est in summum pontificem, et regulariter peccant qui scienter 
  talem dimittunt et essent merito potestate eligendi privandi; et 
  in hoc casu loquuntur auctoritates inductae. Quando autem non 
  invenitur aliquis talis, sed multi sunt similes et aequales 
  secundum virtutem et sapientiam, tunc non est eligendus talis 
  (cum nullus sit talis), nec tamen propter hoc debet differri 
  electio quousque inveniatur talis, sed sufficit tunc unus 
  aequalium vel similium in sapientia et virtute, habendo respectum 
  ad aliquid aliud quod aliquo modo suffragetur eidem, ut eligatur.=

@section 3 {tx48d}

  {Discipulus:} Quamvis istam responsionem, ut puto, 
  intelligam; tamen qualiter ista opinio auctoritates supra 12 cap~ 
  allegatas, quae fortiter contra ipsam militare videntur, exponit 
  ignoro. Ideo breviter discurre per ipsas et dic quem intellectum 
  habent de ipsis.=

@section 3 {tx49m}

  {Magister:} Ad illam auctoritatem quae dicit quod 
  talis debet eligi respectu cuius caeteri grex dicantur, 
  respondetur quod potest habere duplicem intellectum verum. Unus 
  est quod quando aliquis eligitur, talis elegi debet respectu 
  cuius caeteri, boni et mali, dici possint merito grex. Alius est 
  quod, quia in ecclesia semper inveniuntur mali, semper debet 
  eligi talis respectu cuius caeteri, id est mali, grex dicantur; 
  non tamen est semper possibile ut eligatur talis respectu cuius 
  eminentes in sapientia et virtute possint dici grex.=

  Ad aliam quae ponitur 1, q~, 1, c~ /Vilissimus/, 
  respondetur quod prelatus vilissimus, id est valde vilis, est 
  putandus nisi praecellat malos et indignos tanto honore scientia 
  et sanctitate, sed non est vilissimus reputandus quamvis non 
  praecellat scientia et sanctitate eminentes secundum sapientiam 
  et virtutem.=

  Ad tertiam, quae est Hieronymi, respondetur quod quando est 
  aliquis praestantior, sanctior, etc~, ille ad sacerdotium 
  eligendus est; quando autem non est talis, sufficit eligere 
  praestantiorem, sanctiorem, doctiorem et in omni virtute 
  eminentiorem omnibus malis et stultis in populo.=

  Ad auctoritatem Leonis Papae consimiliter dicitur quod quando est 
  aliquis optimus ipse est eligendus, quando non est aliquis 
  optimus eligendus est bonus.=

  Ad auctoritatem Ambrosii dicitur quod presbyteri et diacones 
  cunctum populum vitam ducentem in omnibus secularem debent 
  conversatione et sermone praeire, sed non oportet quod praeeant 
  illos ex populo qui ducunt vitam singulariter sanctam.=

  Ad alias auctoritates per modum consimilem respondetur.=

@section 3 {tx50d}

  {Discipulus:} Puto me non ignorare qualiter ista 
  opinio intelligat omnes sacros canones qui in hoc contra ipsam 
  militare videntur. Sed dic an teneat electionem debere cassari si 
  non eligitur optimus, quando optimus et excellentior omnibus 
  invenitur.=

@section 3 {tx51m}

  {Magister:} Tenet quod quia propter scandala, 
  turbationes, dissensiones, seditiones etiam, saepe tolerantur 
  minora mala ut maiora vitentur, ita potest electio boni non 
  optimi quando invenitur optimus licite non cassari, et saepe 
  periculosissime cassaretur.=

@section 3 {tx52d}

  {Discipulus:} Nunquid, non obstante quod talis 
  electio cassari non debeat, tenetur electus bonus non consentire 
  electioni de se factae, vel cedere si iam consenserit, quando 
  aliquis optimus est dimissus?=

@section 3 {tx53m}

  {Magister:} Respondetur quod talis, quando alius 
  optimus invenitur, si absque periculo vel turbatione notabili 
  valeat non consentire (vel cedere si consenserit), de necessitate 
  salutis tenetur non consentire vel cedere, maxime si cum bono 
  exemplo et aedificatione totius communitatis fidelium hoc facere 
  possit. Aliter enim damnabiliter bonum vel honorem proprium bono 
  communi praeferret.

@section 2 {c17}
@section 3 {tt}

  Capitulus XVII
  
@section 3 {tx54d}

  {Discipulus:} Dic nunc qualiter respondetur ad illa 
  quae supra 13~ capitulo sunt adducta.=

@section 3 {tx55m}

  {Magister:} Omnia illa fundantur in hoc, ut 
  videtur, quod nullus est dignus principatu regali nisi superet 
  omnes alios sapientia et virtute, secundum quod Aristoteles in 
  /Politicis/ et etiam in /Ethicis/ sentire videtur, 
  ut nullus debeat esse rex nisi sit optimus, et melior secundum 
  sapientiam et virtutem omnibus sibi subiectis. Ad quod dicitur 
  quod hoc non est, secundum Aristotelem, universaliter absque omni 
  exceptione verum. Ad cuius evidentiam dicitur esse sciendum quod 
  principatum regalem pluribus modis contingit adipisci, de quibus 
  ad praesens sufficit enumerare duos, quorum unus est quando 
  aliquis a subditis voluntarie sublimatur in regem, alius est 
  quando quis voluntarie de principatu despotico quem iuste adeptus 
  fuit ad principatum regalem se transfert. Si primo modo debeat 
  quis ad principatum regalem regulariter assumi, assumendus est 
  optimus secundum sapientiam et virtutem, si invenitur talis et 
  nullum iustum impedimentum impedit promotionem eius. Et si tale 
  genus invenitur quod tali modo excedat omnes alios iustum est 
  regulariter ut tale genus regnet. Et sic intelligit Aristoteles, 
  III /Politicorum/ c~ 16, cum dicit: "Cum igitur sit genus 
  totum vel aliorum unum acciderit esse differentem secundum 
  virtutem tantum ut excedat quae illius eam quae aliorum omnium, 
  tunc iustum est genus hoc esse regale et dominans omnium, et 
  regem unum hunc, sicut et dictum est prius". Si autem non 
  invenitur, inveniuntur tamen multi boni, aliquis eorum assumendus 
  est, cuius principatum alii ei similes et aequales in sapientia 
  et virtute propter commune bonum patienter et libenter ferre 
  tenentur. Qualiter autem assumi debeat postea, si volueris, 
  poteris inquirere.=

  Si autem secundo modo pervenerit quis ad principatum regalem, 
  puta quia primo obtinuit dominium regionis totius et omnium 
  habitantium in ea, sive per occupationem sive per emptionem sive 
  per donationem sive per iustum bellum sive quocunque alio modo 
  iusto, et postea, renuens principatum despoticum, contentus est 
  solo principatu regali, ut scilicet principaliter velit 
  principari eis propter bonum et conferens subditorum, non propter 
  bonum proprium, qualiter principatur despotes, poterit iuste 
  potiri principatu regali quamvis non sit optimus, quia ex hoc 
  quod partem iuris sui dimittit et partem retinet non est iniustus 
  censendus, licet non sit optimus.=

  Ad Aristotelem autem qui innuit VII /Politicorum/, cap~ 
  13, quod non est iustum aliquos semper principari nisi tantum 
  differant a subditis quantum dii et heroes differunt ab 
  hominibus, respondetur multismodis, uno modo quod hoc est verum 
  si attendatur solummodo meritum et dignitas principantis, non 
  autem si attendatur utilitas boni communis. Aliter dicitur quod 
  hoc est verum de iusto naturali in particulari, puta quod non est 
  iustum naturale ut isti principentur omnibus aliis nisi tali modo 
  differant ab omnibus illis quibus principantur; per quem modum 
  iustum est ut ille vir principetur uxori suae vel uxoribus, et 
  pater filiis, et iste dominus servis qui naturaliter sunt servi, 
  secundum Aristotelem I /Politicorum/. Sed non est verum de 
  iusto positivo. Nam cum saepe sit iustum et naturale ut aliquis 
  dominetur multis sibi similibus et aequalibus in communitate 
  perfecta (quia sunt tot similes et aequales secundum virtutem 
  quod non possunt utiliter omnes simul principari, et tamen talis 
  communitas sine principante non potest consistere, secundum 
  Aristotelem), et tamen non est iustum naturale ut magis 
  principentur isti quam illi, quare necesse est quod per iustum 
  positivum determinetur quod isti principentur, vel simpliciter 
  secundum totam vitam suam vel ad tempus. Et sic, non obstante 
  quod non sit iustum naturale ut iste principetur secundum totam 
  vitam suam sibi similibus et aequalibus, qualiter intelligit 
  Aristoteles, tamen potest ex causa fieri iustum positivum, quod 
  Aristoteles negare non intendit.=

@section 3 {tx56d}

  {Discipulus:} Quomodo potest esse iustum naturale 
  quod aliquis principetur sibi similibus, et tamen non est iustum 
  naturale quod iste principetur sibi similibus, nec est iustum 
  naturale quod ille principetur sibi similibus, et sic de 
  singulis?=

@section 3 {tx57m}

  {Magister:} Respondetur quod ista interrogatio tua 
  procedit ex ignorantia primitivorum, scilicet logicalium, quae 
  nullus desudans cuicunque scientiae ignorare deberet; aliter enim 
  procedet sophistice quando putabit se demonstrative procedere. 
  Dicitur ergo quod sicut saepe tam universalis quam particularis 
  est necessaria, et tamen quaelibet singularis est contingens, ita 
  possible est quod particularis sit secundum iustitiam naturalem 
  et tamen nulla singularis erit secundum iustitiam naturalem. 
  Quare possible est quod aliquem debere principari sibi similibus 
  sit iustum naturale, et tamen non est iustum naturale istum 
  principari debere sibi similibus, nec est iustum illum debere 
  principari sibi similibus, et sic de singulis. Et sicut possibile 
  est quod propositio cathegorica de disiuncto extremo in qua 
  subiiciuntur termini discreti contenti sub aliquo termino communi 
  sit necessaria, et tamen quod disiunctiva correspondens cum modo 
  necessitatis sit falsa et ideo nulla singularium illarum sit 
  necessaria, ita potest contingere quod talis sit vera: "istum vel 
  illum" et sic de singulis "principari sibi similibus est iustum 
  naturale", quae est cathegorica de disiuncto subiecto, et tamen 
  quod disiunctiva sit falsa, et per consequens quaelibet 
  singularis est falsa. Ut igitur (secundum istos) absque omni 
  deceptione in talibus procedatur, diligentissime est cognoscenda 
  differentia inter propositionem disiunctivam et de disiuncto 
  extremo, et inter propositionem de eisdem terminis acceptam in 
  sensu compositionis et in sensu divisionis (secundum quosdam), 
  vel inter diversos sensus talium propositionum secundum 
  amphibologiam (secundum nonnullos). Quia saepe propter 
  ignorantiam diversitatis inter tales propositiones et sensus, 
  intellectus auctorum in pluribus ignoratur, dum putantur unum 
  habuisse sensum et quandoque alium, imo quandoque contrarium 
  habuerunt, et variis modis sophismata fiunt in talibus, quamvis 
  ignoranter a multis, dum unus sensus vel propositio equipollens 
  sophistice infertur ex alio aut econverso, vel ex propositione in 
  uno sensu accepta, vel ex uno sensu, inferuntur illa quae non ex 
  ipso sed ex alio sensu sequuntur, vel econverso unus sensus 
  sophistice concluditur ex illis ex quibus alius sensus vero 
  argumento potest inferri. Pluribus etiam aliis modis fiunt 
  sophismata in talibus propter ignorantiam distinctionis huius 
  sensus earundem propositionum secundum vocem.=

@section 3 {tx58d}

  {Discipulus:} Recitasti duos modos respondendi ad 
  Aristotelem. Nunc recita alium, si occurrerit.=

@section 3 {tx59m}

  {Magister:} Aliter dicitur quod non est iustum 
  aliquos vel aliquem semper principari, nisi tantum differant vel 
  differat a subiectis quantum differunt dii et heroes ab 
  hominibus, si probabiliter timetur quod aequales, si non 
  aequaliter honorentur, periculosas dissensiones et seditiones 
  procurabunt.=

@section 3 {tx60d}

  {Discipulus:} Secundum ista discurre per 
  auctoritates quae allegatae sunt supra cap~ 13.=

@section 3 {tx61m}

  {Magister:} Primam auctoritatem Aristotelis 
  concedit ista opinio sicut sonat. Ad secundam dicitur quod quando 
  sunt plures aequales in aliqua communitate perfecta, vult 
  Aristoteles quod expedit omnes participare principatu secundum 
  partem, id est quandoque principari, quandoque subiici, quando 
  probabiliter timetur quod aliter periculosae seditiones orientur 
  nisi quilibet qui est aeque dignus aliquando principetur. Si 
  autem de huiusmodi seditione minime formidatur, expedit (si 
  aliquis invenitur idoneus) ut unus tanquam rex omnibus 
  principetur, etiam secundum totam vitam suam, nisi praesumatur 
  quod velit principatum regalem in tyrannidem convertere vel 
  timeatur de aliquo alio malo quod posset propter aliquam malitiam 
  accidere.=

  Ad aliam autem per Aristotelem, quod enim aequale idem similibus, 
  responsum est prius.=

  Ad aliam, cum accipitur ab Aristotele quod nullus est dignus 
  principari regaliter nisi superet omnes alios omnibus bonis, 
  respondetur quod hoc verum est si solummodo attendantur meritum 
  et dignitas personae illius qui debet esse rex, non habendo 
  respectum ad bonum commune.=

  Ad aliam, cum accipitur quod regnum est secundum aristocratiam 
  institutum, in qua solummodo principantur qui sunt caeteris 
  meliores, respondetur quod si in aliqua communitate volente 
  Aristocratice regi inveniuntur aliqui pauci caeteris meliores, 
  iustum est quod illi (nisi aliquid aliud impediat) caeteris 
  principentur. Si autem non inveniuntur aliqui pauci qui sunt 
  caeteris meliores, sed sunt multi in sapientia et virtute 
  aequales, et tot quod non esset expediens omnes principari, tunc 
  non potest fieri ut principantes aristocratice sint caeteris 
  meliores, et tamen principatus aristocraticus est toti 
  communitati expediens, si principatum regalem noluerit sustinere, 
  et utilius tunc erit aliquos paucos de aequalibus ad principandum 
  omnibus assumere quam principatum politicum oligarchicum vel 
  democraticum instituere.=

  Ad illud quod dicitur Deum elegisse optimum de toto populo in 
  primum regem Israel, scilicet Saulem, respondetur quod Saul non 
  erat melior secundum sapientiam et virtutem omnibus aliis; Samuel 
  enim fuit multo melior illo, et forte quamplures alii ipsum 
  virtute et sapientia excesserunt. Propter tamen staturam proceram 
  ipsius dicebatur quod non erat ei similis in omni populo, quia 
  (ut habetur ibidem) "altior fuit in omni populo ab humero et 
  sursum". Ex isto colligunt multi quod non est necesse 
  universaliter absque omni exceptione semper eligere meliorem in 
  regem, quia Samuel non fuit electus in regem et tamen fuit multo 
  melior Saule.=

@section 3 {tx62d}

  {Discipulus:} Dic breviter, applicando praedicta ad 
  papam, quomodo respondetur ad praescripta inquantum probare 
  videntur quod nullus tanquam papa praeesse debet cunctis 
  fidelibus nisi omnes superet sapientia et virtute.=

@section 3 {tx63m}

  {Magister:} Dicitur quod si inveniretur aliquis 
  catholicus cuius excellentia talis esset nota, ille (nisi aliquid 
  singulare specialiter impediret) deberet praeesse toti 
  communitati fidelium, ita quod si aliquis alius eligeretur (vel 
  etiam ante praesidens extitisset) minus perfectus, amore communis 
  boni ei de necessitate salutis cedere teneretur, nisi cessionem 
  huiusmodi aliqua specialis ratio impediret. Si autem non 
  inveniretur aliquis qui taliter excederet, de aequalibus esset 
  aliquis assumendus, quia quamvis non sit iustum naturale vel 
  divinum ut iste assumatur, tamen iustum naturale est ut aliquis 
  assumatur. Et ideo, quia non omnes aequales debent praesse, 
  expedit ut si non possit rationabiliter aliter quam per sortem, 
  quod per sortem aliquis de aequalibus praeferatur, quemadmodum 
  apostoli, propter omnimodam aequalitatem quam perpenderunt inter 
  Mathiam et Ioseph qui vocabatur Bersabas, sortes eisdem dederunt, 
  et eum super quem sors cecidit ad apostolatus officium 
  assumpserunt. Si autem aliqui discernuntur in aliquibus 
  inaequales, quamvis non in sapientia et virtute, tunc ad 
  inaequalia potest respectus haberi, pro temporis qualitate: quia 
  in uno tempore posset haberi iuste respectus ad unum et in alio 
  tempore ad contrarium; uno enim tempore posset iuste haberi 
  respectus ad amicorum potentiam et alio tempore ad carentiam 
  amicorum; et sic de aliis a sapientia et virtute putant quidam 
  consimiliter esse dicendum.

@section 2 {c18}
@section 3 {tt}

  Capitulus XVIII
  
@section 3 {tx64d}

  {Discipulus:} Audivi quomodo respondetur ad illa 
  quibus videbatur probatum quod nullus deberet fieri summus 
  Pontifex et caput cunctorum fidelium nisi excelleret omnes alios 
  sapientia et virtute. Nunc narra quomodo respondetur ad illa 
  quibus supra cap~ 2 huius secundi ostenditur quod non expedit 
  communitati fidelium subiici uni capiti et praelato quia expedit 
  sibi quod regatur a pluribus. Ante omnia autem peto ut dicas 
  propter quam utilitatem, secundum istos, magis expedit 
  communitati fidelium regi ab uno quam a pluribus.=

@section 3 {tx65m}

  {Magister:} Huius dicunt esse utilitates plures. 
  Quarum una est quod facilius habetur accessus ad unum quam ad 
  plures propter hoc, quod plures non semper reperiuntur in eodem 
  loco; non modicum autem expedit subiectis pro diversis 
  necessitatibus facilem posse habere accessum ad principantem, 
  propter quod principes tam seculares quam ecclesiastici sunt 
  reprehensibiles reputandi qui inaccessibiles exhibent se 
  subiectis. Alia utilitas est quod unus principans facilius potest 
  regulariter (quando occurrit necessitas) facere iudicium et 
  iustitiam et pericula vitare quam plures. Si enim unus est 
  principans, quandocunque oportet facere iudicium et iustitiam et 
  periculum aliquod vitare, non est necesse quod alium 
  praestoletur. Si autem essent plures principantes, quamvis 
  necesse esset celeriter talia expedire nec sine periculo differri 
  valerent, oportet unum alium vel alios expectare. Tertia utilitas 
  est quod facilius potest corrigi unus, si exorbitaverit, quam 
  plures, quia plures haberent plures defensores quam unus. Quarta 
  est quod cum sine consilio multorum nulla possit bene regi magna 
  communitas, iuxta illud Salomonis, Proverbiorum 24, "Erit salus 
  ubi multa consilia". Unde et in laudem dicitur Romanorum, 1 
  Machabaeorum 8, quod "quotidie consulebant trecenti viginti, 
  consilium agentes semper de multidudine, ut quae digna sunt 
  gerant". Melius regetur eorundem communitas si unus aliis 
  principetur, qui de tempore et loco consilii et omnibus aliis, 
  puta de consiliariis admittendis vel repellendis et consimilibus, 
  valeat ordinare, quam si principarentur plures quorum unus alium, 
  etiam si machinaretur in malum rei publicae, non posset faciliter 
  excludere a consilio et caeteris quibusque agendis. Quinta 
  utilitas est quia plura negocia et pluribus modis et cum minori 
  labore potest expedire unus quam plures, quia pluribus modis 
  potest accidere impedimentum ne plures simul de eisdem negociis 
  diffiniant.=

  Propter has et alias utilitates plures, dicunt isti quod magis 
  expedit communitati fidelium regi ab uno optimo viro quam a 
  pluribus optimis viris, et similiter magis expedit sibi regi ab 
  uno bono et sapiente qui de consilio velit agere sapientum quam a 
  pluribus bonis et sapientibus. Hinc, ubi prius, dicitur in laudem 
  Romanorum quod "commitunt uno homini magistratum suum per 
  singulos annos dominari universae terrae, et omnes obediunt uni", 
  et tamen, ut allegatum est, trecenti viginti erant consiliarii 
  quotidie consulentes. Hinc Abimelech, ut habetur Iudicum 9, 
  astute suasit per fratres matris suae viris Sichen ut reciperent 
  eum in dominum, praetendens id quod fuit eis utilius si ipse 
  fuisset bonus, dicens: "Loquimini ad omnes viros Sichen: Quid 
  vobis est melius, ut dominentur vestri septuaginta viri omnes 
  filii Ieroboali, an ut dominetur vobis unus vir?"

@section 2 {c19}
@section 3 {tt}

  Capitulus XIX
  
@section 3 {tx66d}

  {Discipulus:} Audivi utilitates aliquas propter 
  quas isti dicunt quod magis expedit communitati fidelium regi ab 
  uno fideli quam a pluribus. Nunc narra quomodo respondetur ad 
  allegationes quae contrarium probare videntur quae supra capitulo 
  2 huius secundi sunt inductae.=

@section 3 {tx67m}

  {Magister:} Ad primam illarum, cum adducitur quod 
  per illum vel illos maxime expedit regi totam congregationem 
  fidelium cuius vel quorum iudicium est certius et melius in 
  iudicando et discernendo quae sunt procuranda tanquam utilia et 
  quae tanquam inutilia et nociva sunt penitus repellenda, 
  respondetur quod hoc non est universaliter verum, licet sit verum 
  in casu. Constat enim quod iudicium concilii generalis, in quo 
  convenire debent meliores et sapientores de omnibus provinciis et 
  regionibus Christianorum, est certius et melius quam iudicium 
  unius, vel paucorum qui in aliquo uno loco valent continue 
  commode commorari, et tamen non expedit semper esse concilium 
  generale pro communitate fidelium gubernanda, quamvis in casu 
  etiam pro quibusdam negociis specialibus quae per unum vel paucos 
  non possunt congrue expediri sit expediens concilium generale 
  convocari et sequi ipsius sententiam. Pro negociis autem quae per 
  unum vel pauciores possunt utiliter expediri non expedit 
  congregari concilium generale, et ita regulariter magis expedit 
  communitatem fidelium regi ab uno vel paucis quam a concilio 
  generali. Sic etiam regulariter expedit magis communitati 
  fidelium regi ab uno optimo vel bono utente consilio sufficienter 
  bono quam a pluribus simul principantibus, quia melius est ut 
  plures, absque quorum consilio non bene regeretur communitas 
  fidelium, sint tantummodo consiliarii unius optimi aut boni, qui 
  possit eos quando erit expediens invitare et omnes aut quosdam 
  vocare et diversis diversa committere, quam quod huiusmodi omnes 
  sint principantes sive rectores. Quia necesse erit saepe omnes 
  convenire pro negociis quae possent expediri per paucos. Aliae 
  etiam difficultates et incommoditates plures acciderent, quae 
  vitantur si unus optimus aut bonus, habens consiliarios 
  sufficientes et aeque bonos sicut essent plures principantes, 
  regit. Principatus enim neque sapientiam neque bonitatem 
  largitur.=

  Ad Aristotelem autem, qui probare videtur in /Politicis/ 
  quod magis expedit communitatem regi a pluribus optimis quam ab 
  uno, quia turba melius iudicat quam quisque unus, respondetur 
  quod plures melius et certius saepe iudicant quam unus et turba 
  melius quam unus, et ideo bene requiritur disceptatio, 
  consiliatio et iudicium plurium: non tamen tanquam principantium 
  necessario, sed saepe sufficit ut adsint tanquam consiliarii 
  solummodo. Ita enim disceptat, consiliatur et iudicat, 
  discernendo inter bonum et malum, iustum et iniustum, ille qui 
  solummodo est consiliarius habens intentionem bonam, sicut si 
  esset principans. Saepe etiam pro agendis sufficit deliberatio et 
  iudicium unius solius. Et ideo magis expedit quod toti 
  communitati fidelium principetur unus supremus principans, qui 
  negocia pro quibus ipse solus sufficit expediat per seipsum et 
  alia pro quibus peritia ipsius solius non sufficit expediat de 
  consilio aliorum, quam quod principentur tales plures quos pro 
  omnibus negociis, parvis et magnis, facilibus et difficilibus, 
  oporteat convenire.=

  Ad aliam auctoritatem Aristotelis, quae videtur asserere quod 
  multi multis oculis et multis auribus plura percipiunt et melius 
  quam unus duobus oculis et duabus auribus, et similiter multi 
  plura possunt operari multis manibus et multis pedibus quam unus 
  duabus manibus et duobus pedibus, et ita magis expedit regimen 
  plurium quam unius, respondetur quod si unus bonus et sapiens 
  regat communitatem fidelium, non solum utitiur duobus oculis et 
  duabus auribus ac etiam duabus manibus et duobus pedibus, sed 
  interdum utitur multis huiusmodi organis. Et magis expedit quod 
  interdum utatur solummodo duobus oculis et duabus manibus quam 
  multis; interdum vero magis expedit quod utatur multis quam solum 
  duobus. Et ideo magis expedit toti communitati fidelium quod 
  regatur ab uno qui aliquando, prout expedit, utatur sua 
  sufficientia propria, aliquando aliena, quam a pluribus qui 
  absque necessitate ad omnia expedienda conveniant.=

  Ad illud quod ibidem accipitur Act~ 15, quod "convenerunt 
  apostoli et seniores videre de verbo hoc", quasi semper magis 
  expediat negocia terminari et diffiniri per plures quam per vnum, 
  respondetur quod aliquando magis expedit negocia terminari per 
  plures quam per unum, et aliquando magis expedit quod tractentur 
  per unum. Et ideo expedit communitati fidelium ut regatur ab uno 
  optimo, vel saltem bono, qui solus aliqua negotia et quaestiones 
  tractet et diffiniat, aliqua vero tractet cum aliis, pluribus vel 
  paucioribus, secundum quod erit expediens, et diffiniat. Et ideo 
  in casu de quo sit mentio Act~ 15 erat expediens ut non unus 
  solus sed plures conquirerent. Et convenerunt apostoli et 
  seniores, non quidem omnes principantes communitati fidelium, sed 
  tanquam necessarii et utiles uni principanti et capiti omnium pro 
  favore vel consilio praestando. Quandoque enim vocantur aliqui ad 
  aliquos tractatus in quibus sufficit sapientia unius magis pro 
  favore praestando contra resistentes vel inobedientes quam pro 
  consilio requirendo.=

  Ad Innocentium vero Papam, cum dicit quod facilius invenitur quod 
  a pluribus senioribus quaeritur, respondetur quod hoc de multis 
  dubiis continet veritatem; quando tamen ad alicuius inventionem 
  sufficit unus solus qui tunc non indiget favore vel auxilio aut 
  consilio plurium, melius est quod queratur et inveniatur ab uno 
  quam a pluribus.=

  Ad aliam vero allegationem, quae fundatur in hoc, quod plures 
  sunt minus pervertibles et corruptibiles a malitiis et 
  concupiscentiis et passionibus pravis quam unus, et per 
  consequens magis expedit communitati fidelium a pluribus regi 
  quam ab uno, quia magis expedit sibi regi ab illo vel illis cuius 
  vel quorum voluntas est minus pervertibilis et corruptibilis a 
  passionibus pravis, respondetur quod aliquo modo voluntas unius 
  est minus pervertibilis et corruptibilis a passionibus pravis et 
  affectionibus quam voluntas plurium. Ad cuius evidentiam dicitur 
  esse sciendum quod voluntatem plurium vel multitudinis esse 
  pervertibilem dupliciter potest intelligi: vel quod sit 
  pervertibilis secundum se totam, accipiendo totam 
  sincathegoreumatice vel secundum partem. Primo modo voluntas 
  plurium est minus pervertibilis quam voluntas unius. Secundo modo 
  voluntas plurium est magis pervertibilis quam voluntas unius 
  determinati, puta voluntas istius vel illius; citius enim et 
  facilius perverti potest et corrumpi aliqua multitudo secundum 
  partem quam unus solus, quia ad corruptionem cuiuslibet de illa 
  multitudine corrumpitur illo modo et pervertitur ipsa multitudo, 
  quia quamvis non pervertantur singuli, tamen in multitudine ipsa 
  aliqua perversio reperitur. Ad bonitatem et idoneitatem 
  principantis requiritur quod nec etiam secundum partem sit 
  perversus, et ideo magis expedit communitati fidelium regi ab 
  illo qui etiam secundum partem est minus pervertibilis. Talis 
  autem est unus et non plures, et ideo magis expedit communitatem 
  fidelium regi ab uno quam a pluribus.=

  Ad auctoritatem autem Aristotelis quae accipitur ex III 
  /Politicorum/ c~ 8, respondetur quod in casu, quando pauci 
  non sufficiunt ad perfecte videndum quid est agendum et quid 
  omittendum, quamvis aliquo modo hoc perpendant imperfecte, tunc 
  expedit multitudinem convenire: non quidem ad principandum, sed 
  ad deliberandum et inveniendum quid est toti communitati 
  expediens et ad consulendum quid facere principans teneatur. Quod 
  si principans nollet sequi eorum consilium et immineret periculum 
  notabile, haberent corrigere ipsum. Ideo autem in tali casu 
  expedit multitudinem convenire modo praedicto, quia omnes simul 
  sunt aliquid melius quam pauci, et tam circa mores quam circa 
  intellectum possunt plura videre. Quando autem pauci sufficiunt 
  ad videndum perfecte quid est agendum et quid omittendum, non 
  expedit multitudinem convenire ad tractandum, sed melius est quod 
  conveniant pauci, sufficientes tamen. Et ideo quando unus 
  sufficit, non oportet convenire multos, et si unus non sufficit 
  ad inveniendum quid necesse est, fieri expedit ut quot 
  sufficiant, multos vel paucos, valeat convocare et procedere de 
  consilio eorundem, ita ut non principentur cum ipso.=

  Per praedicta patet quomodo respondetur ad auctoritatem 
  Aristotelis cum innuitur quod plures sunt magis impervertibiles 
  quam unus. Quia dicunt quod uno modo sunt magis impervertibiles, 
  et alio modo sunt magis pervertibiles: non quidem ut omnes simul 
  pervertantur facilius quam aliquis unus determinatus, sed quia 
  facilius invenitur perversitas inter eos quam in uno determinato, 
  quia quocunque eorum perverso reperitur inter omnes perversitas, 
  quamvis non oporteat quod in aliquo uno determinato reperiatur 
  perversitas. Ad bonitatem autem et idoneitatem principantis 
  requiritur quod nulla in ipso sit perversitas. Et ideo, quandoque 
  reperitur perversitas in aliqua multitudine, etiam in uno solo 
  illius multitudinis, eo ipso illa multitudo non est idonea ad 
  principandum, iuxta Apostolum, ad Gal~, 5, "Modicum fermentum 
  totam massam corrumpit". Quare magis expedit communitati fidelium 
  ut regatur ab uno quam a pluribus simul principantibus et vicem 
  unius gerentibus, quia non ita faciliter reperitur perversitas in 
  uno sicut in quacunque multitudine, quantumcumque parva, cuius 
  ille unus sit pars et alius cum eo, qui ita perverti potest sicut 
  ipse.=

@section 3 {tx68d}

  {Discipulus:} Secundum ista nunquam essent vocandi 
  plures nec etiam multitudo ad consilium, cuius oppositum non 
  solum Aristoteles et alii, sed etiam ista opinio tenet: quia 
  facilius invenitur perversitas in multitudine et inter quosque 
  plures quam in uno solo; perversitas autem summe fugienda est.=

@section 3 {tx69m}

  {Magister:} Respondetur quod quandoque unus 
  sufficit, ita quod nec consilio nec favore indiget aliorum, non 
  sunt vocandi plures, quia frustra fit per plures quod aeque bene 
  potest fieri per unum. Sed quando unus non sufficit ad perfecte 
  videndum vel agendum id quod agendum est, tunc expedit vocare 
  plures, vel pro consilio vel pro auxilio vel pro favore, quia 
  sicut inter plures et in multitudine potest inveniri perversitas, 
  ita inter plures et in multitudine maior scientia et prudentia et 
  bonitas reperitur. Et ideo quando unus non sufficit convenire 
  debent plures: quamvis hoc possit esse indifferens ad bonum et ad 
  malum. Plures enim convenientes interdum bene et interdum male 
  procedunt. Et ideo, quando propter bonitatem eorum qui convenire 
  habent probabiliter creditur quod recte consulent et facient, 
  agendum est ut conveniant, si unus non sufficit. Quando autem 
  probabiliter invenitur quod a rectis itineribus deviabunt, 
  impediendi sunt ne conveniant, quia melius est nihil agere quam 
  malum facere. Unde si probabiliter creditur quando aliqui ad 
  generale concilium convocantur quod non rite concilium 
  celebrabunt, impediendi sunt ne conveniant. Si autem probabiliter 
  creditur quod rite concilium celebrabunt, agendum est ut 
  conveniant, nisi credatur quod minus utilitatis faciant quam sit 
  incommoditas quam incurrent ex laboribus et expensis.=

@section 3 {tx70d}

  {Discipulus:} Nunc narra quomodo respondetur ad 
  verba Aristotelis quibus videtur concludere quod aristocratia 
  melior et eligibilior est quam regnum.=

@section 3 {tx71m}

  {Magister:} Respondetur quod non intendit 
  Aristoteles concludere quod simpliciter et semper melior est et 
  eligibilior aristocratia quam regnum, etiamsi regitur ab uno 
  optimo vel bono, sed intendit concludere quod interdum melior est 
  et eligibilior aristocratia quam regnum. Quia enim tota multitudo 
  principantium in aristocratia non est secundum se totam ita 
  pervertibilis sicut unusquisque qui esset de illa multitudine, et 
  maior est prudentia et etiam virtus seu bonitas in tota 
  multitudine quam in uno, ideo potest accidere quod melius sit ut 
  plures principentur aristocratice quam unus regaliter, quia ille 
  unus qui regaliter principaretur posset perverti aliis non 
  perversis. Peius est autem quod aliquis pervertatur quando solus 
  principatur quam quando principatur cum aliis; si enim 
  pervertatur quando principatur cum aliis, minora et pauciora mala 
  facere potest regulariter quam si solus principans pervertatur. 
  Et ideo quandoque melior est et eligibilior aristocratia quam 
  regnum. Saepe tamen et communius, et ideo quodammodo simpliciter, 
  melius est regnum quam aristocratia propter utilitates quae 
  dictae sunt prius c~ 18 et propter alias plures. Et hinc est quod 
  antiqui rationabiliter aliquando aristocratiam mutabant in regnum 
  et aliquando regnum in aristocratiam, sicut de Romanis et aliis 
  quampluribus gentibus possent poni exempla quamplura; aliquando 
  enim principabantur reges et aliquando plures simul, et plures 
  tam Romani quam aliae gentes huiusmodi transmutationes fecerunt.

@section 2 {c20}
@section 3 {tt}

  Capitulus XX
  
@section 3 {tx72d}

  {Discipulus:} Occasione eorum quae ultimo 
  recitasti, interrogandum duxi an secundum istam opinionem 
  expediat communitati fidelium ut habeant potestatem transmutandi 
  principatum aristocraticum in principatum similem principatui 
  regali et econverso, ut habeant potestatem constituendi unum 
  summum pontificem qui omnibus aliis praesit et etiam habeant 
  potestatem constituendi seu eligendi simul plures summos 
  pontifices qui, aequalem potestatem habentes, simul aristocratice 
  regant et praesint fidelibus aliis universis, ut unum principatum 
  in alium indifferenter, sicut videbitur expedire, valeat 
  transmutare, ad modum quo gentes principatum aristocraticum 
  rationabiliter transmutaverint in regalem, et econverso.=

@section 3 {tx73m}

  {Magister:} Circa hoc diversae sunt opiniones, et 
  (stante opinione quae ponit quod aliquibus aliquando melior est 
  principatus aristocraticus principatu regali et aliquando eisdem 
  praecellit principatus regalis) una est quod expedit communitati 
  fidelium ut habeat talem potestatem transmutandi principatum 
  aristocraticum in principatum unius summi sacerdotis et 
  econverso, secundum quod necessitas et qualitas temporis unum 
  principatum vel alium exigit et requirit.=

@section 3 {tx74d}

  {Discipulus:} Pro ista opinione aliquas 
  allegationes adducas.=

@section 3 {tx75m}

  {Magister:} Pro ipsa potest taliter allegari. Sicut 
  expedit ut secundum varietatem temporum statuta varientur humana, 
  /Extra/, /De consanguinitate et affinitate/, 
  /Non debet reprehensibile/, sic expedit ut secundum 
  varietatem temporum principatus varientur humani. Sed Ecclesia 
  Christi habet potestatem principaliter super humanos principatus 
  quantum ad omnia quae sibi expediunt. Ergo habet potestatem 
  variandi huiusmodi principatus.=

@section 3 {tx76d}

  {Discipulus:} Dici posset quod principatus quo 
  summus sacerdos principatur cunctis fidelibus non est humanus sed 
  divinus, quia a solo Deo institutus existit; ergo non decet, et 
  per consequens non expedit, ut ecclesia super principatum papalem 
  habeat potestatem.=

@section 3 {tx77m}

  {Magister:} Haec responsio impugnatur, quia licet 
  principatus papalis sit quoad hoc divinus, quod Christus 
  ordinavit ipsum debere esse in Ecclesia, quantum ad multa tamen 
  videtur esse humanus. Nam ad homines pertinet ordinare quis 
  assumi debeat ad ipsum et qui debent eligere et qui debeant 
  assumptum corrigere, si correctione indigeat, et consimilia. Ergo 
  consimiliter quantum ad hoc erit humanus, quod per homines debeat 
  ordinari an unus tantummodo vel plures, quando expedierit, ad 
  talem assumi debeat principatum.=

  Amplius, communitati fidelium, quantum ad omnia quae necessaria 
  sunt pro his quae sunt propria Christianis, optime est provisum, 
  et ideo non minus bene quam cuique alii communitati vel genti, ut 
  in omnibus talibus, quantum ad omnia quae expediunt, et ut 
  expediunt, habeat potestatem. Sed si Ecclesia haberet potestatem 
  transmutandi principatum qui inciperet esse minus expediens in 
  alium principatum magis expedientem, melius esset provisum quam 
  si potestatem huiusmodi non haberet. Ergo cum in talibus sit 
  optime provisum sibi, habet potestatem transmutandi principatum 
  unius in principatum plurium, si adverterit quod sit magis 
  expediens ut regatur a pluribus principatu aristocratico quam ab 
  uno solo.=

  Rursus, non minus expedit communitati fidelium ut habeat 
  potestatem tollendi principatus qui incipiunt esse onerosi vel 
  minus utiles quam tollendi consuetudines onerosas, cum nihil 
  possit plus nocere Ecclesiae quam principatus onerosus et 
  inutilis, iuxta sententiam Augustini, qui, ut legitur dist~ 81, 
  /Nemo/, ait: "Nemo quippe in Ecclesia amplius nocet quam 
  qui perverse agens nomen vel ordinem sanctitatis et sacerdotis 
  habet". Ex quo colligitur quod nihil amplius nocet Ecclesiae quam 
  princeps perversus et principatus perversus. Quare, si Ecclesia 
  animadvertat quod Ecclesia perverse vel minus utiliter regitur ex 
  hoc quod unus solus omnibus principatur, expedit ut habeat 
  potestatem talem principatum in alium qui pro tempore erit 
  utilior transmutare.=

  Adhuc, non expedit Ecclesiae illi principatui alligari qui potest 
  in principatum pessimum transmutari. Sed principatus quo 
  principatur unus solus potest in principatum pessimum 
  transmutari, quemadmodum principatus regalis, non obstante quod 
  sit optimus, quantum est ex natura principatus, potest in 
  tyrannidem, qui est principatus pessimus, transmutari, secundum 
  quod Aristoteles in /Ethicis/ et in /Politicis/ 
  asserit et probat aperte. Ergo non expedit Ecclesiae ut 
  principatui quo principatur unus solus taliter astringatur quod 
  non possit illum in principatum alium, scilicet aristocraticum, 
  utiliorem pro tempore transmutare.=

  Praeterea, ut etiam lex civilis testatur, "In rebus novis 
  constituendis evidens debet esse utilitas ut recedatur ab eo iure 
  quod diu aequum visum est". Ex quo colligitur quod propter 
  evidentem utilitatem est novitas facienda, ita etiam ut recedatur 
  ab eo iure quod diu aequum visum est. Sed non magis recedendum 
  est a iure quam a principatu, quia in omni communitate nihil 
  potest esse magis servandum quam ius. Quod enim iuri non congruit 
  nullo modo est servandum. Ergo propter evidentem utilitatem est 
  novitas facienda ut recedatur a principatu qui diu rationabilis 
  et aequus apparuit. Quare, si appareat evidenter Ecclesiae pro 
  aliquo tempore quod maior utilitas proveniret Ecclesiae ex 
  principatu aristocratico quo plures simul regent communitatem 
  fidelium quam ex principatu unius, est talis novitas facienda ut 
  a principatu unius qui diu aequus visus est et utilis recedatur.=

  Item, quod in favorem et utilitatem inductum est aliquorum non 
  debet in eorum damnum et dispendium retorqueri. Sed principatus 
  cui debeant subdi universi fideles inductus est in favorem et 
  utilitatem cunctorum fidelium. Ergo si aliqua species principatus 
  incipit esse dispendiosa fidelibus vel minus utilis, expedit ut 
  illa species principatus in aliam utiliorem pro tempore 
  transmutetur. Quare Ecclesia habet potestatem constituendi 
  principatum aristocraticum super cunctos fideles, si perpendunt 
  quod principatus unius incipit esse dispendiosus fidelibus.=

  Amplius, secundum Leonem Papam, ut legitur dist~ 45, c~ /Licet 
  enim/, "Quod provisum sit ad concordiam tendere" non debet 
  "ad noxam". Ex quo concluditur quod quicquid provisum est ad 
  concordiam tollendum est si tendit ad noxam. Sed principatus 
  unius summi pontificis provisus est ad concordiam cunctorum 
  fidelium, scilicet ut unus praeesset aliis "ne fieret schisma", 
  secundum Glossam, ibidem. Ergo si principatus unius summi 
  pontificis tendit ad noxam, scilicet ad amorem dominandi seu 
  tyrannice principandi, vel etiam ad schisma periculosum inter 
  Christianos (si videlicet maior et potentior temporaliter aut 
  aequalis pars Christianorum nullo modo vult sustinere principatum 
  unius summi pontificis et tamen vult sustinere principatum 
  aristocraticum multorum simul regentium quorum quilibet sit 
  summus pontifex, quemadmodum aliquando fuerunt simul plures 
  imperatores et aliquando in eadem causa sunt plures iudices 
  aequalem potestatem habentes), tollendus est, saltem ad tempus, 
  principatus unius regali principatui similis, et instituendus 
  est, saltem quousque praedicta mala seu pericula et consimilia 
  cessent, aristocraticus principatus.=

  Rursus, cessante causa cessare debet effectus, /Extra/, 
  /De appellationibus/, /Cum cessante/. Sed communis 
  utilitas est causa quare unus summus pontifex debet praeesse 
  cunctis fidelibus. Ergo si ex principatu unius non provenit 
  communis utilitas sed commune dispendium, talis principatus pro 
  tunc cessare debet. Ergo communitas fidelium habet tunc 
  potestatem instituendi alium principatum.=

  Amplius, in cunctis Ecclesiis servari debet quod maior pars 
  iudicat observandum, /Extra/, /De his quae fiunt a 
  maiori parte capituli/, c~ 1, et dist~ 65, c~ 1 et 2 et 3, 
  /Extra/, /De electione/, /Licet/. Ergo si 
  maior pars fidelium reputat instituendum principatum 
  aristocraticum super totam communitatem fidelium, talis 
  principatus instituendus est. Ex quo infertur quod Ecclesia seu 
  communitas fidelium habet potestatem instituendi huiusmodi 
  principatum.=

@section 3 {tx78d}

  {Discipulus:} Ut notat Glossa super allegatum 
  capitulum, /Extra/, /De his quae fiunt a maiori parte 
  capituli/: "Non semper statur maiori parti nec pluralitati, 
  ut hic, et 31 dist~, /Nicena/, et supra, /De 
  electione/, /Ecclesia vestra/". Et infra: "Illud 
  regulare est ut semper stetur maiori parti. Sed maior pars est 
  illa quae maiori pietate et ratione nititur, 9 dist~, /Sana 
  quippe/, et 40 dist~, /Multi,/ in fine; 4, q~ 3, c~ 
  /Si testes/, para~ /Item iurisiurandi/". Hoc etiam 
  /Glossa/, dist~ 40, super capitulum ultimum, sentire 
  videtur, dicens: "Nullus gradus elegantior sed vitae melioris 
  actio comprobatur, 23, q~ 4, /Sicut/, et 16, q~ 1, 
  /Sunt nonnulli/. Et est hic argumentum quod pars illa quae 
  iustiori ratione innititur maior dicitur, licet sit minor: dist~ 
  31, /Nicena/; 19, /In canonicis/; et 4, q~ 3 para~ 
  2; et /Extra, De testibus/, /In nostra/". Ex his 
  habetur aperte quod non semper standum est maiori parti. Quare 
  quamvis maior pars Christianorum iudicaret principatum unius 
  transmutandum esse in aristocraticum principatum, non esset tamen 
  hoc faciendum.=

@section 3 {tx79m}

  {Magister:} Ista responsio impugnatur. Quia licet 
  non sit semper standum maiori parti sed aliquando minori, tamen 
  semper standum est maiori parti nisi a minori parte probetur 
  aperte quod non est standum maiori parti. Hoc colligitur ex 
  Glossa super praeallegato c~, supra, /De his quae fiunt a 
  maiori parte capituli/, quae ait, post praeallegata verba: 
  "Praesumitur pro pluralitate, 61 dist~, /Nullus/, in fine, 
  nisi contrarium probetur, ut hic patet, et 23 dist~, 
  /Illud/, et supra, /De electione, Dudum/". Et 
  ibidem super vocabulo "ostensum" ait: "Non sufficit obiicere nisi 
  probetur". Cum ergo non possit probari quod non est standum 
  maiori parti christianorum si pro utilitate communi voluerint 
  transmutare principatum unius summi pontificis in aristocraticum 
  principatum, sequitur quod in hoc standum est maiori parti 
  fidelium.=

@section 3 {tx80d}

  {Discipulus:} Videtur quod rationabiliter posset 
  ostendi quod in hoc non est standum maiori parti Christianorum si 
  decreverint instituere aristocraticum principatum super cunctos 
  fideles, quia minor pars in contradicendo maiori iustiori 
  niteretur ratione; nam minor pars tunc niteretur ordinatione 
  Christi, quae omni praevalet institutioni humanae.=

@section 3 {tx81m}

  {Magister:} Nonnullis apparet, esto quod Christus 
  ordinasset unum summum pontificem debere cunctis fidelibus 
  principari, quod pro utilitate communi posset Ecclesia alium 
  instituere principatum, quod tali modo probatur. Necessitas et 
  utilitas parificantur, ut Alexander III insinuare videtur, 
  /Extra, De aetate et qualitate praeficiendorum/, 
  /Quaeris/. Sed pro necessitate licet facere contra 
  praeceptum divinum, etiam expressum, in his quae non sunt de se 
  mala, sed solum sunt mala quia prohibita. Ergo etiam pro 
  utilitate communi licet facere contra praeceptum Dei et 
  ordinationem Christi. Ergo, esto quod Christus ordinasset unum 
  summum pontificem esse praeficiendum cunctis fidelibus, liceret 
  fidelibus pro communi utilitate alium instituere principatum, 
  saltem ad tempus. Maior videtur manifeste probata, quae etiam 
  probatur ex hoc, quod necessitas et pietas parificantur, ut 
  innuit Gregorius IX, /Extra/, /De feriis/, c~ 
  ultimo. Pietas autem utilitatem includit. Ergo necessitas et 
  utilitas parificantur, et per consequens quod necessitas facit 
  licitum etiam utilitas facit licitum. Minor multis modis 
  ostenditur. Hoc enim Beda super Marcum, et habetur 
  /Extra/, /De regulis iuris/, c~ /Quod non 
  est/, patenter videtur asserere, dicens: "Quod non est 
  licitum in lege, necessitas licitum facit. Nam et Sabbatum 
  custodiri praeceptum est; Machabei autem sine culpa in Sabbato 
  pugnaverunt". Ex quibus verbis aperte videtur haberi quod 
  Machabei ex necessitate licite fecerunt contra expressum mandatum 
  divinum. Hoc etiam Christus ipse, Matth~ 12 et Luc~ 6, expresse 
  docere videtur, dicens quod David et qui cum eo erant contra 
  praeceptum divinum panes propositionis licite comederunt, eo quod 
  explicite praecepit Deus ne quis nisi sacerdos dictos panes 
  comederet. Ex quibus aliisque quampluribus colligitur quod regula 
  illa, scilicet "Necessitas legem non habet", quae ponitur 
  /Extra/, /De consuetudine/, /Quanto/, et 
  illa: "Necessitas legi non subiacet", /Extra/, /De 
  observantia ieiuniorum/, c~ 2, et illa: "Necessitas in 
  legibus excipitur", /Extra/, /De iureiurando/, 
  /Querelam/, et consimiles, non tantum de legibus humanis 
  positivis sed etiam de legibus divinis positivis, nisi in eisdem 
  legibus divinis contrarium caveatur expresse, debet intelligi, ut 
  necessitas legi divinae positivae non subiaceat. Secus est de 
  lege naturali, quia legi illi necessitas subiacet, nec potest 
  aliqua necessitas excusare.=

  Adhuc, quod non obstaret talis ordinatio Christi ordinationi 
  ostenditur. Nam non minorem potestatem super principatum 
  sacerdotum mutandum habent Christiani in lege nova quam habuerunt 
  illi qui erant sub lege veteri constituti. Sed non obstante 
  praecepto Dei de uno summo pontifice constituendo, Exodi 29, 
  prout etiam habetur in Decretis, dist~ 21, para~ 1, postea David 
  constituit plures summos pontifices, ut colligitur ex 1 Paralip~, 
  c~ 24; unde et evangelista Luc~, c~ 2, testari videtur quod 
  tempore Christi erant simul plures principes sacerdotum. Ergo et 
  Christiani habent potestatem constituendi plures summos 
  pontifices, non obstante quod Christus ordinaverit aliquem unum 
  esse in summum pontificem sublimandum.

@section 2 {c21}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXI
  
@section 3 {tx82d}

  {Discipulus:} Puto te adduxisse fortiora motiva pro 
  opinione praefata. Ideo pro opinione contraria nitere allegare.=

@section 3 {tx83m}

  {Magister:} Quod ecclesia non habeat potestatem 
  transmutandi summum pontificium in aristocraticum principatum, 
  vel quemcunque alium, videtur posse probari. Nam teste Christo, 
  Matth~ 10, non est discipulus supra magistrum, nec servus supra 
  dominum suum. Omnes autem Christiani discipuli sunt et servi 
  Christi; ergo omnes Christiani non habent potestatem tollendi 
  ordinationem Christi. Christus autem ordinavit et voluit quod 
  unus esset summus pontifex et caput omnium Christianorum. Quod in 
  facto ostendit cum ordinavit solum beatum Petrum in summum 
  sacerdotem. Unde et Anacletus Papa (qui fuit tempore apostolorum) 
  hoc testatur, ut habetur dist~ 21, c~ /In novo/, dicens: 
  "In Novo Testamento post Christum dominium a Petro sacerdotalis 
  incepit ordo, quia ipsi primo pontificatus in ecclesia datus est, 
  dicente Domino ad eum, 'Tu es Petrus', etc~." Ergo omnes 
  Christiani non habent potestatem tollendi summum sacerdotium et 
  instituendi quemcunque alium principatum.=

  Amplius, nulli Christiani, nec maior pars nec minor, habent 
  potestatem tollendi unitatem ecclesiae. Quia quicunque scindit 
  ecclesiam est schismaticus reputandus. Nulli autem multitudini 
  Christianorum quantumcunque magnae, licet in ecclesiam schisma 
  inducere. Unitas autem ecclesiae in hoc videtur consistere, ut 
  habeat unum caput sub Christo quod omnibus principetur, teste 
  beato Cypriano, qui, ut habetur 24, q~ 1, c~ /Loquitur/, 
  ait: "Loquitur Dominus ad Petrum, 'Ego dico tibi quia tu es 
  Petrus, et super hanc Petram aedificabo ecclesiam meam'. Super 
  unum aedificat ecclesiam. Et quamvis apostolis omnibus post 
  resurrectionem suam parem potestatem tribuat et dicat, 'Sicut 
  misit me pater, et ego mitto vos; accipite Spiritum Sanctum', 
  tamen, ut unitatem manifestaret, unitatis eiusdem originem ab uno 
  incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant utique et 
  caeteri apostoli quod Petrus fuit, pari consortio praediti et 
  honoris et potestatis, sed ab unitate exordium proficiscitur, ut 
  ecclesia Christi una monstretur". Et infra: "Quam unitatem tenere 
  firmiter et vendicare debemus, maxime nos episcopi qui in 
  ecclesia Dei praesidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque 
  indivisum probemus. Nemo fraternitatem fallat. Nemo veritatem 
  fidei praevaricatione perfida corrumpat. Episcopatus unus est 
  cuius a singulis in solidum pars tenetur". Ex quibus verbis 
  colligitur quod unitas ecclesiae, quae firmiter est tenenda, ab 
  uno procedit et unum episcopatum requirit. Ergo nulli multitudini 
  Christianorum licet episcopatum unum in principatum 
  aristocraticum vel alium transmutare.=

  Rursus, sicut nulla est nec esse potest vera ecclesia nisi 
  apostolica, sic nullus est in ecclesia nec esse potest verus et 
  licitus principatus primus, scilicet episcopatus seu 
  pontificatus, nisi apostolicus. Quod Pelagius, allegans beatum 
  Augustinum, clare testari videtur, dicens, 24, q~ 1, c~ 
  /Pudenda/: "Nullam aliam", scilicet ecclesiam, "esse 
  constat nisi quae in apostolica est radice fundata, a quibus", 
  scilicet apostolis, "ipsam fidem universo orbe propagatam esse 
  non potest dubitari. Quod ut vobis, licet notissimum sit, beati 
  tamen Augustini testimonio comprobemus. Audi quid in quodam opere 
  suo dicat praeclarissimus doctor ecclesiae. Ait enim: 'Quod si 
  nullo modo recte potest dici ecclesia in qua schisma est, restat 
  ut, quoniam ecclesia nulla esse non potest, ea sit quam, in Sedis 
  Apostolicae per successiones episcoporum radice constitutam, 
  nullorum hominum malitia (etiamsi nota et excludi non possit sed 
  pro temporum ratione toleranda iudicetur) ullo modo valeat 
  extinguere'. Ex quibus verbis colligitur quod in ecclesia nullus 
  est verus principatus nisi qui per successiones episcoporum est 
  continuatus in Apostolica Sede. Sed si institueretur principatus 
  aristocraticus vel quicunque alius, ille non esset apostolicus, 
  nec in Sede Apostolica per successiones episcoporum constitutus; 
  ergo non esset licitus reputandus.=

  Preterea, papa in ecclesia Dei habet plenitudinem potestatis. 
  Quod ergo papa non potest, multo fortius nec aliqua multitudo 
  Christianorum. Sed papa non posset ordinare seu statuere quod 
  post decessum eius, vel eo consentiente et volente, alius 
  principatus quam pontificatus summus esset in ecclesia Dei, cum 
  omnes Christianos regi ab uno summo pontifice spectat ad 
  generalem statum ecclesiae, contra quem papa dispensare non 
  potest, ut testari videtur Glossa 25, q~ 1, super capitulum 
  /Quae ad perpetuam/. Ergo nec aliqua multitudo potest 
  instituere alium principatum.=

  Adhuc, illud non potest aliqua multitudo Christianorum per quod 
  haereticam incurreret pravitatem. Sed si quaecunque multitudo 
  institueret alium principatum cui subderentur omnes Christiani, 
  ipso facto haereticam pravitatem incurreret, quia privilegium 
  Romanae ecclesiae conaretur auferre. Qui autem, ut testatur 
  Nicolaus Papa, 22, q~ 1, "Romanae ecclesiae privilegium ab ipso 
  summo ecclesiarum omnium capite traditum auferre conatur, hic 
  procul dubio in haeresim labitur". Ergo nulla multitudo 
  Christianorum potest instituere alium principatum primum quam 
  principatum Romanae ecclesiae, qui in hoc consistit, ut unus 
  pontifex summus omnibus Christianis principetur.=

  Praeterea, in uno episcopatu non possunt esse duo episcopi, nec 
  in uno archidiaconatu duo archidiaconi, 7, q~ 1, /In 
  apibus/. Ergo multo fortius in ecclesia Dei non possunt esse 
  duo aut plures summi pontifices. Constat autem quod ecclesia Dei 
  non debet carere omni summo pontifice. Ergo ecclesia non habet 
  potestatem instituendi alium principatum principalem quam summum 
  pontificium unius qui omnibus aliis principetur.=

  Amplius, non licet quibusque Christianis facere conditionem 
  ecclesie deteriorem quo ad temporalia, quamvis sit licitum 
  meliorare ipsam (/Extra/, /De donationibus/, 
  /Fraternitatem/; /Extra/, /De restitutione in 
  integrum/, c~ 1); ergo multo magis non licet quibuscunque 
  facere conditionem ecclesiae deteriorem quo ad spiritualia. Unum 
  autem summum pontificem Christianis omnibus principari ad 
  spiritualia spectat, quia principatus huiusmodi spiritualis est, 
  dist~ 10, /Suscipitis/. Ergo non licet quibusque 
  Christianis principatum huiusmodi in deteriorem vel minus bonum 
  quomodolibet transmutare. Principatus autem aristocraticus, et 
  quilibet alius, est minus bonus quam principatus quo principatur 
  unus solus, cum talis principatus sit regalis vel similis regali. 
  Ergo non licet quibusque Christianis principatum aristocraticum, 
  vel alium, loco principatus unius summi pontificis instituere 
  quoquo modo.

@section 2 {c22}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXII
  
@section 3 {tx84d}

  {Discipulus:} Propter apparentiam magnam quam 
  allegationes pro opinione utraque inductae habere videntur, cupio 
  eas magis discutere et audire quomodo secundum diversas opiniones 
  respondetur ad ipsas. Unde primo refer quomodo opinio prima ad 
  allegationes ultimo adductas nititur respondere.=

@section 3 {tx85m}

  {Magister:} Ad primam, quae fundatur in hoc, quod 
  omnes Christiani non possunt contra ordinationem Christi, 
  respondetur per eam quae condita fuit c~ 20, quod videlicet 
  necessitas et utilitas faciunt licitum aliquod quod alias, 
  tanquam ordinationi Christi contrarium, esset illicitum. Et ideo, 
  non obstante quod omnes Christiani sunt discipuli et servi 
  Christi et non sunt supra ipsum, tamen ex necessitate vel 
  utilitate possunt aliquid contra ordinationem eius (hoc est, 
  contra verba et facta eius secundum quod prima facie sonare 
  videntur, non tamen contra intentionem), quia ipse vult quod in 
  verbis eius urgens necessitas et evidens utilitas sint exceptae 
  ubi aliquid ordinat vel facit cuius contrarium legi naturali 
  minime adversatur et ipse non explicat quod necessitas et 
  utilitas nullatenus excipi deberent.=

  Quod aliter quam prius probare conatur. Nam Christus praecepit 
  apostolis, ut habetur Math~ 5, non resistere malo, sed si quis 
  percusserit eos in unam maxillam praeberent et aliam. Et tamen 
  Apostolo Paulo percusso licuit dicere principi sacerdotum, 
  "Percutiet te Deus, paries dealbate", ut testatur Augustinus in 
  sermone de puero centurionis (et ponitur 23, q~ 1, c~ 
  /Paratus/). Quemadmodum igitur, secundum Augustinum 
  (ibidem), praecepta illa Christi de patientia "magis sunt ad 
  praeparationem cordis quam ad opus quod in aperto fit, ut 
  teneatur in secreto animi patientia cum benevolentia, in 
  manifesto autem id fiat quod eis videatur prodesse quibus bene 
  velle debemus", sic circa ordinationem Christi de uno summo 
  pontifice constituendo servandum est id quod magis prodest 
  ecclesiae suae, pro cuius utilitate ordinavit unum summum 
  pontificem constituendum, ut scilicet quando expedit ecclesiae 
  quod sint plures, fiant plures qui aristocratice regant 
  ecclesiam.=

  Haec responsio videtur taliter posse confirmari. Si licet facere 
  contra verba praecepti magis expressi contra verba praecepti 
  minus expressi licebit facere. Sed praecepta Christi de patientia 
  data apostolis Matth~ 5 magis expressa fuerunt quam praeceptum de 
  uno summo pontifice constituendo post Petrum. Quia expresse 
  dixit, absque omni conditione, modificatione et exceptione sive 
  determinatione, "Ego autem dico vobis non resistere malo", etc~; 
  nusquam autem invenitur quod dixerit, "Dico vobis quod 
  constituatis summum pontificem post Petrum", vel consimilia 
  verba. Ergo si contra verba expressa Christi de patientia licet 
  venire, non contra mentem -- quemadmodum et ipsemet Christus 
  fecit, ut testatur Augustinus, ubi prius, dicens: "Liquido 
  ostenditur quod ipse Dominus Jesus, exemplum singulare 
  patientiae, cum percuteretur in faciem, respondit, 'Si male 
  locutus sum, exprobra de malo; si autem bene, quid me caedis?' 
  Nequaquam igitur praeceptum suum, si verba sua intueamur, 
  implevit, neque enim percutienti praebuit alteram partem, sed 
  potius prohibuit ne faceret" -- multo magis contra verba Christi 
  non expressa de uno summo pontifice constituendo licet facere 
  Christianis, ut scilicet non constituant unum sed plures summos 
  pontifices, quando hoc expedit ecclesiae Christi.=

  Christus expressis verbis, nullum casum excipiendo, praecepit non 
  iurare, dicens, Matth~ 5, "Ego autem dico vobis non iurare 
  omnino, neque per coelum", etc~, et post: "Sit autem sermo vester 
  est, est, non, non. Quod his amplius est a malo est". Et tamen, 
  non obstante isto praecepto Christi expresso, licet in casu 
  iurare, /Extra/, /De electione/, 
  /Significasti/, et /Extra/, /De 
  iureiurando/, /Etsi Christus/, 22, q~ 1, /Non 
  est/, ubi asserit Augustinus quod iurare licet propter 
  infirmitatem vel incredulitatem eorum qui non aliter ad fidem 
  moventur. Ergo, multo magis, non obstante quod Christus fecerit 
  beatum Petrum summum pontificem et caput omnium Christianorum, 
  licet Christianis propter communem utilitatem totius ecclesiae 
  plures simul constituere summos pontifices, si hoc aliquando 
  expediat.=

  Rursus, Christus expresse praecepit apostolis, Matth~ 10, ne 
  possiderent aurum vel argentum aut pecuniam et ne haberent duas 
  tunicas vel portarent calciamenta. Et tamen manifesta necessitate 
  cogente licebat eis contra ista venire, implendo scilicet mentem 
  Christi, non verba. Quod ipse satis insinuare videtur, dicens 
  apostolis, Lucae 22: "'Quando misi vos sine sacculo et pera et 
  calciamentis, nunquid aliquid defuit vobis?' At illi dixerunt, 
  'Nihil'. Dixit ergo eis, 'Sed nunc qui habet sacculum tollat, 
  similiter et peram, et qui non habet, vendat tunicam suam et emat 
  gladium.'" Ex quibus verbis Beda elicit quandam regulam 
  generalem, quod scilicet non obstante praecepto Christi, alia est 
  regula vivendi tempore pacis, alia tempore persecutionis. Ex qua 
  regula Bedae potest quaedam alia generalior colligi, quod 
  scilicet propter necessitatem et utilitatem licet venire contra 
  ordinationem Christi. Si enim, non obstante praecepto Christi, 
  alia est regula vivendi tempore pacis, alia tempore 
  persecutionis, ratione consimili, non obstante praecepto Christi, 
  alia est regula vivendi in casu necessitatis et utilitatis, alia 
  extra casum necessitatis et utilitatis, cum non nisi propter 
  necessitatem et utilitatem sit alia regula vivendi tempore pacis, 
  alia tempore persecutionis. Si enim nulla apparet necessitas nec 
  utilitas propter persecutionem, regula vivendi, praesertim 
  promissa, nullatenus est dimittenda. Propter necessitatem igitur 
  et utilitatem licet non implere verba Christi. Ergo non obstante 
  quacunque ordinatione Christi de uno summo pontifice 
  constituendo, licebit, si evidens utilitas hoc exposcit, plures 
  constituere summos pontifices qui aristocratice gubernent 
  universitatem fidelium.=

  Amplius, licet ex causa differre electionem summi pontificis. 
  Ergo licet pro tempore constituere alios qui gubernent 
  communitatem fidelium.

@section 2 {c23}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXIII
  
@section 3 {tx86d}

  {Discipulus:} Allegationes praescriptae et aliquae 
  aliae prius adductae fundantur in hoc, quod licet venire contra 
  verba divini praecepti et Christi, licet non contra mentem seu 
  intentionem praecipientis, quae aliquam apparentiam habere 
  videntur. Ideo contra fundamentum eorum obiiciam, ut tam 
  fundamentum quam dictas allegationes et consimiles melius 
  intelligam et advertere valeam an quid contineant veritatis.=

  Videtur ergo quod nullo modo licet venire contra verba divini 
  praecepti seu Christi, nec propter necessitatem nec propter 
  utilitatem. Nam de similibus simile iudicium est habendum. Ergo 
  eodem modo censendum est de quoque praecepto divino et de 
  omnibus. Sed praeceptum divinum de matrimonio inter virum et 
  uxorem non solvendo sic obligat quod in nullo casu, excepto casu 
  expresso a Christo (scilicet casu fornicationis), propter 
  quamcunque necessitatem vel utilitatem licet uxorem dimittere, ut 
  testatur ipsemet Christus, Matth~ 5 et 19, et Marc~ 10. Ergo et 
  omne praeceptum divinum et Christi sic obligat quod in nullo casu 
  qui non sit expressus a Deo vel a Christo propter necessitatem et 
  utilitatem liceret venire contra preceptum divinum. Praetera, si 
  propter necessitatem et utilitatem liceret venire contra 
  preceptum divinum, omnia sacramenta Christi mutare propter 
  necessitatem et utilitatem liceret. Quia nullus obligatur ad 
  sacramenta quaeque nisi propter preceptum divinum; ergo propter 
  necessitatem et utilitatem liceret non baptizare vel aliter 
  baptizare quam institutum est a Christo, puta in vino vel alio 
  liquore, si aqua haberi non posset et baptismus differri non 
  posset. Liceret etiam conficere corpus Christi de alio pane quam 
  triticeo, quando panis triticeus haberi non posset. Liceret 
  etiam, quando vinum haberi non posset, conficere sanguinem 
  Christi de aqua vel alio liquore. Et sic omnia sacramenta mutare 
  liceret propter necessitatem et utilitatem.=

  Rursus, nulli licet venire contra verba alicuius praecepti nisi 
  qui habet potestatem dispensandi contra tale praeceptum vel 
  interpretandi idem praeceptum. Sed nullus potest dispensare 
  contra praecepta divina nec interpretari eadem praecepta. Ergo 
  nulli licet venire contra verba praecepti divini.=

  Ex his concluditur quod si Christus ordinavit unum summum 
  pontificem esse praeficiendum cunctis fidelibus, nullo modo 
  licebit Christianis quibusque plures simul constituere summos 
  pontifices.=

  Ista sunt quae mihi videntur efficacius improbare assertionem 
  praedictam. Ideo narra quomodo respondetur ad ipsa, et incipias 
  ab ultimo, quia forte aliquae responsiones ad alia dependent ab 
  illo.

@section 2 {c24}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXIIII
  
@section 3 {tx87m}

  {Magister:} Obiectio illa mentionem facit de 
  duobus, scilicet de potestate dispensandi contra praeceptum Dei 
  sive Christi, et de potestate interpretandi praeceptum Dei sive 
  Christi. Quantum ad primum dicitur quod Christiani quicunque non 
  habent potestatem dispensandi contra praeceptum divinum seu 
  Christi, nisi "dispensatio" interpretatio sive iuris declaratio 
  appelletur, qualiter Glossa, 25, q~ 1, super c~ /Sunt 
  quidem/, loqui videtur, dicens quod "papa dispensat in 
  evangelio interpretando ipsum". Cui concordare videtur assertio 
  quorundam iuristarum dicentium: "Dispensatio dicitur declaratio 
  sive commutatio. Sic potest dispensare", scilicet papa, "de voto, 
  et de his quae fiunt de iure divino et naturali, dummodo subsit 
  necessitas vel utilitas et compensabilitas".=

  De potestate autem interpretandi praeceptum Dei sive Christi, et 
  per consequens dispensandi praedicto modo, quid dicendum sit 
  secundum quandam opinionem ex prolixa nostra disputatione "De 
  potestate interpretandi dicta et statuta aliorum", prima parte 
  nostri Dialogi, lib~ VI, potest advertere studiosus. De qua pauca 
  recitabo, nonnulla addendo. Dicitur itaque quod non est 
  necessaria interpretatio alicuius dicti, praecepti seu statuti 
  divini, naturalis vel humani nisi propter ignorantiam alicuius 
  cui necessaria est interpretatio; quia "ubi verba non sunt 
  ambigua non est locus interpretationi", ut notat Glossa, 
  /Extra/, /De consuetudine/, super cap~ /Cum 
  dilectus/. Ad illum igitur pertinet interpretatio qui scit 
  verum intellectum illius quod interpretandum est, quando scilicet 
  aliquis alius dubitat de vero intellectu eius. Multi autem periti 
  sciunt verum intellectum praeceptorum Dei et Christi. Praecepta 
  illa possunt interpretari illis qui nesciunt, quia huiusmodi 
  interpretatio non est nisi expositio vel declaratio seu 
  manifestatio veri intellectus praeceptorum Dei. Et ita Christiani 
  habent potestatem interdum interpretandi praeceptum divinum, 
  quando scilicet sciunt verum intellectum illius. Si autem 
  nesciretur verus intellectus alicuius praecepti Dei, quia 
  nesciretur intentio Dei in praecipiendo, nec per rationem nec per 
  scripturas alias sed solummodo per revelationem Dei posset sciri 
  (sicut secundum quosdam verus intellectus litteralis multarum 
  prophetiarum quae ponuntur in libro Apocal~ et aliis scripturis 
  propheticis non potest sciri nisi per revelationem novam), tunc 
  interpretatio talis praecepti expectanda est a solo Deo. Sed 
  intellectus praeceptorum sive ordinationum Dei de patientia 
  conservanda, iuramento non praestando, de non portando sacculo 
  sive pera et de summo pontifice constituendo, et multorum 
  aliorum, scitur a pluribus Christianis et sciri potest per 
  rationem et scripturas. Ideo interpretari possunt Christiani 
  periti talia praecepta sive ordinationes, et secundum veram 
  interpretationem ipsa servari debent. "Nec est semper inhaerendum 
  verbis", etiam Christi, "sed menti", secundum Glossam, 23, q~ 1, 
  super c~ /Paratus/, quae ibidem specialiter loquitur de 
  verbis Christi.=

@section 3 {tx88d}

  {Discipulus:} Secundum ista non magis liceret papae 
  interpretari verba Dei et Christi quam alteri sapienti et in 
  sacris litteris erudito, nec plus esset credendum papae in 
  huiusmodi quam alteri sapienti.=

@section 3 {tx89m}

  {Magister:} Respondetur quod non aliter licet papae 
  interpretari verba Dei vel Christi quam alteri, nec est magis 
  credendum sibi in huismodi quam alteri sapienti; imo in huiusmodi 
  sunt magis periti quam papa ipsi papae praeferendi, ut habetur 
  dist~ 20, para~ 1, ubi habetur quod divinarum scripturarum 
  tractatores in sacrarum scripturarum expositionibus summis 
  pontificibus praeferuntur. Veruntamen si interpretatio seu 
  expositio papae fuerit catholica, nullum habens errorem, est 
  quodammodo magis autentica quam interpretatio alterius eruditi, 
  quia extunc nulli licebit publice contrarium opinari et tenere 
  scienter, quod non est verum de eadem interpretatione si esset 
  solummodo alterius eruditi, quia, si non esset de aliquo quod 
  quis teneretur explicite, credere liceret alii, non obstante 
  huiusmodi interpretatione, publice opinando tenere contrarium, 
  licet non pertinaciter. Si autem interpretatio papae esset 
  erronea et non consona veritati, liceret cuilibet scienti eam non 
  esse consonam veritati manifeste et publice reprobare, et 
  quilibet hoc sciens, pro loco et tempore, de necessitate salutis, 
  ipsam impugnare deberet.=

@section 3 {tx90d}

  {Discipulus:} Secundum ista papa nullo modo posset 
  dispensare contra Apostolum aut scripturam sacram, cuius 
  contrarium tenere videtur Glossa, 25, q~ 1, super c~ /Sunt 
  quidam/, dicens: "Sustineri potest quod papa contra Apostolum 
  dispensat; non tamen in his quae pertinent ad articulos fidei".=

@section 3 {tx91m}

  {Magister:} Dicitur quod Glossa accipit ibi 
  "dispensare" pro interpretari sive declarare intellectum 
  Apostoli; quod papa potest.=

@section 3 {tx92d}

  {Discipulus:} Isto modo papa potest dispensare in 
  his quae pertinent ad articulos fidei, quod tamen negat Glossa. 
  Potest enim declarare verum intellectum illorum quae pertinent ad 
  articulos fidei, sicut et aliorum.=

@section 3 {tx93m}

  {Magister:} Respondetur quod articulos fidei qui 
  ponuntur in symbolo, de quibus loquitur Glossa, non potest aliter 
  interpretari quam interpretati sunt, quia quoad sensum litteralem 
  sufficienter interpretati sunt et declarati. Sed sensus multorum 
  aliorum que inveniuntur in scripturis sacris potest papa, si est 
  peritus, nova interpretatione interpretari, quia in speciali non 
  inveniuntur taliter interpretata a prioribus, quin pro multis 
  simplicibus, imo peritis, nova et explicita interpretatione 
  indigeant, quam multi etiam literati ex omnibus scripturis 
  summorum pontificum et tractatorum divinarum scriptuarum 
  colligere nescirent. Nec est nec fuit aliquis summorum pontificum 
  aut doctorum ita peritus quin potuit et posset continue et semper 
  in intelligentia scripturae divinae proficere, etiam si viveret 
  mille annis aut pluribus, inveniendo noviter sensus catholicos 
  litterales (qui sunt aliorum sensuum fundamenta) studendo in 
  scripturis sacris, et hoc propter difficultatem intelligendi 
  scripturam sacram in diversis locis.=

@section 3 {tx94d}

  {Discipulus:} Satis dixisti de ista obiectione. 
  Nunc narra qualiter respondetur ad primam obiectionem quam adduxi 
  in c~ praecedenti.=

@section 3 {tx95m}

  {Magister:} Ad illam allegationem dicitur quod de 
  similibus simile iudicium est habendum, quando non prohibetur, 
  nec explicite nec implicite, simile haberi iudicium. Ubi autem 
  prohibetur explicite vel implicite de similibus simile habere 
  iudicium, ibi non est habendum simile iudicium de similibus. 
  Abraham enim, ex quo recepit mandatum de filio immolando, 
  tenebatur parare se ad filium suum occidendum innocentem, et 
  tamen ne occideret alios innocentes debuit sibi cavere, quia 
  simpliciter erat sibi praeceptum ut immolaret filium suum, et non 
  alios, et ideo alium intellectum non potuit elicere ex verbis 
  praecepti nisi quem primo sonabant. Et ita erant expressa, omni 
  ambiguitate carentia, quod non erat ibi locus interpretationi, 
  nec aliquem alium intellectum potuit elicere. Ex quibus verbis 
  Dei nec etiam per rationem potuit alium elicere intellectum, cum 
  non ignoraverit Deum esse Dominum vitae et mortis. Quamvis ergo 
  esset simile de praecepto Dei super matrimonio non solvendo, sive 
  super uxore non dimittenda, et quocunque alio praecepto Dei, 
  tamen non est nec esset simile iudicium quo ad omnia habendum de 
  praecepto praedicto et quocunque alio praecepto Dei, quia 
  Christus excipiendo unum casum specialem in quo liceat dimittere 
  uxorem alios casus prohibuit. Quia "quod de uno conceditur de 
  aliis negatur" (dist~ 25, c~ /Qualis/; 15, q~ 3, /De 
  crimine/; 45 dist~, c~ /Disciplina/; 1, q~ 1, /Per 
  Ysaiam/). Quae regulae tenent ubi tenet argumentum a 
  contrario sensu, quod fortissimum est in iure, ut leges dicunt. 
  In multis autem aliis praeceptis Dei et Christi speciales casus 
  non excipiuntur explicite. Ideo in eis non plus est intelligendus 
  unus excipi quam alius. Quare ex aliis locis scripturae divinae 
  colligendum est an aliquis casus debeat excipi licet non 
  exprimatur, et an sit eadem ratio excipiendi talem casum in uno 
  praecepto et in alio, et an praecepta sint consimilia quantum ad 
  genus praeceptorum, puta an praecepta naturalia vel positiva, an 
  aliquod naturale et aliquod positivum. Si enim sint simpliciter 
  praecepta iuris naturalis, nullus casus excipi debet propter 
  quamcunque necessitatem vel utilitatem nisi Deus specialiter 
  aliquem exciperet, quemadmodum, non obstante praecepto iuris meri 
  naturalis de nullo innocente scienter interficiendo, Deus 
  praecipiendo Abrahae ut immolaret filium suum specialem 
  exceptionem fecit. Si autem sint praecepta mere positiva, casus 
  necessitatis et utilitatis ita debet excipi in uno sicut in alio, 
  nisi ex scripturis specialiter colligi possit quod in aliquo tali 
  praecepto non est excipiendus casus necessitatis et utilitatis. 
  Et ita de praeceptis similibus simile potest haberi iudicium.=

  Ad sequentem allegationem respondetur quod non sequitur ex 
  praedictis quod liceat omnia sacramenta mutare, quia aliud est 
  praeceptum mutare et aliud praeceptum omittere, et similiter 
  aliud est sacramenta mutare et aliud sacramenta omittere. Et 
  ideo, quamvis nonnunquam liceat aliqua sacramenta omittere, non 
  licet tamen illa mutare. Propter quod nulli licet baptisare in 
  vino vel in alio liquore quam in aqua, nec licet conficere corpus 
  Christi nisi in pane triticeo et in vino. In casu tamen propter 
  necessitatem vel utilitatem licet omittere sacramenta aliqua. 

@section 2 {c25}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXV
  
  Nunc expone quomodo sustinetur quod licet Christianis propter 
  necessitatem vel utilitatem constituere plures summos pontifices, 
  non obstante quod non liceat eis scindere unitatem ecclesiae, 
  quae consistit in hoc, quod unum caput sub Christo omnibus 
  principetur, in quo fundabatur secunda allegatio superius inducta 
  cap~ 21.=

@section 3 {tx96m}

  {Magister:} Respondetur quod nullis Christianis 
  licet scindere unitatem ecclesiae, sed absque unitate summi 
  pontificis potest unitas ecclesiae perdurare. Vacante enim 
  apostolica sede manet unitas ecclesiae, et ita non existente 
  summo pontifice potest unitas ecclesiae permanere. Nec scissa est 
  ecclesia propter hoc quod nullum habet summum pontificem; 
  alioquin saepe scinderetur ecclesia, cum saepe nullus sit summus 
  pontifex. Et ita omni schismate caret ecclesia absque uno summo 
  pontifice. Et per consequens ex hoc, quod essent plures summi 
  pontifices simul regentes ecclesiam, non posset inferri quod 
  scissa esset ecclesia.=

  Ad auctoritatem autem beati Cypriani respondetur quod loquitur in 
  casu in quo plures discordes gererent se taliter pro summo 
  pontifice quod quilibet eorum diceret apud se solum esse 
  pontificatum et ecclesiam, quemadmodum accidit tempore beati 
  Cypriani de Cornelio et Novatiano, propter quorum discordiam 
  dixit Cyprianus verba praescripta, sciens quod Cornelius erat 
  verus summus pontifex et non Novatianus. Si autem propter 
  necessitatem vel utilitatem, absque discordia, de consensu 
  fidelium, plures simul sederent in Apostolica Sede et concorditer 
  regerent ecclesiam Dei, ex pluralitate huiusmodi summorum 
  pontificum nullum periculum schismatis sequeretur, quia nec inter 
  ipsos summos pontifices nec inter eis subiectos aliqua esset 
  scissura, quemadmodum si in eodem episcopatu essent plures 
  episcopi se mutuo adiuvantes, nulla propter hoc in eodem 
  episcopatu esset scissura.=

  Et ex isto sumitur argumentum ad probandum quod absque omni 
  schismate et divisione unitatis ecclesiae possent propter 
  necessitatem vel utilitatem esse simul plures summi pontifices. 
  Nam idem iuris est in parte quod in toto et in parvis quod in 
  magnis. Sed in eodem episcopatu possunt simul esse duo episcopi, 
  7, q~ 1, c~ /Non autem/, et c~ /Petisti/, et c~ 
  /Quia vero/; ergo consimiliter propter necessitatem vel 
  utilitatem possent esse simul plures summi pontifices. Et quamvis 
  nunquam fuit factum, tamen fieri posset, quemadmodum nec ante 
  tempora Augustini nec post legitur quod episcopo existente 
  incolumi alius fuerit in eodem episcopatu episcopus ordinatus, et 
  tamen de beato Augustino hoc legitur factum. Nam 7, q~ 1, c~ 
  /Non autem/, sic habetur: "Non autem hoc tantum scripsimus 
  gratulandum quod Augustinus episcopatum acceperit, sed quod Dei 
  gratia hanc curam meruerit Africana ecclesia, ut verba coelestia 
  Augustini ore perciperet, qui ad maiorem dominici muneris gratiam 
  novo more provectus, ita consecratus est ut non succederet in 
  cathedra episcopo, sed accedens ecclesiam incolumi Valeriano 
  Iponensis ecclesiae episcopo coepiscopus Augustinus factus est". 
  Si igitur propter utilitatem ecclesiae Iponensis plures fuerunt 
  simul in Iponensi ecclesia episcopi, multo magis propter 
  utilitatem universalis ecclesiae plures esse possunt apostolici 
  simul.=

@section 3 {tx97d}

  {Discipulus:} Contra hoc est Glossa super eodem c~ 
  /Non autem/, quae dicit in haec verba: "Nunquid eodem modo 
  possent esse duo apostolici? Argumentum quod non, supra eodem, c~ 
  /Factus/. Dominus tantum unum constituit 24, q~ 1, 
  /Loquitur/, et c~ /Quicunque/. Contra quod non 
  potest dispensari, 25, q~ 1, /Sunt quidam/. Praeterea, 
  quia una est catholica ecclesia et unum caput. Tamen plures 
  imperatores fuisse legimus. Sed hic non est ita, quia 
  offenderetur illa regula, scilicet unam sanctam ecclesiam." Ex 
  quibus verbis colligitur quod articulo fidei obviat plures esse 
  apostolicos simul, illi videlicet articulo, "Unam sanctam 
  ecclesiam catholicam".=

@section 3 {tx98m}

  {Magister:} Respondetur quod Glossa ibi non 
  loquitur assertive sed solummodo allegando. Unde dicit, 
  "Argumentum quod non". Et ideo non determinat partem illam, sed 
  tantummodo argumentatur pro ipsa. Quae argumenta concludunt quod 
  non possunt esse duo apostolici contrarii et discordes quorum 
  uterque vel alter dicat et asserat se solum esse apostolicum et 
  non alium, vel quorum alter non sit legitime apostolicus 
  constitutus. In quo casu loquitur illud capitulum allegatum, 
  /Factus/, quia loquitur de Cornelio et Novatiano, quorum 
  Cornelius rite et legitime fuit electus, sicut idem capitulum 
  asserit et testatur. Novatianus autem, non propter necessitatem 
  vel utilitatem ecclesiae, sed per ambitionem cum scandalo et 
  divisione ecclesiae, gradum apostolicum usurpavit, testante 
  sequenti capitulo, in quo sic habetur: "Novatianus episcopus non 
  est, qui, Cornelio episcopo in ecclesia a 26 episcopis facto, 
  adulter et extraneus, episcopus fieri a desertoribus per ambitum 
  nititur". De quo in lib~ 6 /Ecclesiasticae Historiae/, c~ 
  35, sic habetur: "Novatus ecclesiae Romanae presbyter, elatione 
  quadam tumidus, spem penitus eis salutis adimebat, etiamsi digne 
  poenituissent. Ex quo et princeps haereseos extitit Novatianorum, 
  qui, ab ecclesia separati, superbo nomine seipsos 'Catharos', id 
  est 'mundos', appellarunt. Ob quam rem concilium sacerdotale 
  celeberrimum in urbe Roma congregatum est episcoporum quidem 
  sexaginta numero presbyteriorum quoque totidem cum diaconis 
  plurimis. Praeterea etiam per singulas quasque provincias, de hac 
  re magna deliberatione habita, decretis significatur quid facto 
  opus sit. Statuitur ergo Novatum quidem, cum his qui eum mentis 
  elatione tumidum sequerentur quique ad inhumanum istam et nihil 
  fraternae charitatis servantem sententiam declinarent, alienum 
  esse ab ecclesia." Et infra: "Extat autem et alia epistola 
  Cornelii ad Fabianum Antiochiae episcopum scripta, edocens 
  singula quaeque de Novato, quis qualisque fuerit vel vita vel 
  moribus et quomodo ab ecclesia declinaverit, in qua refert quod 
  episcopatus cupiditate, quam intra se latenter gerebat, in haec 
  omnia mala deciderit". Et infra: "Sydonius et Celerinus, qui 
  valde clari in confessoribus habebantur, eo quod circa omnia 
  tormentorum genera superaverant. 'Sed isti', inquit, 'cum 
  diligentius perspexissent agere eum'", scilicet Novatum, "'cuncta 
  fraudibus et dolis mendaciis atque periuriis et quia bonitatem ad 
  hoc solum simularet ut deciperet ignorantes, relicto eo, vel 
  potius execrato, ad ecclesiam cum magna satisfactione 
  reverterunt, et, praesentibus episcopis et presbyteris sed et 
  laicis viris, primo quidem errorem suum, tunc deinde et illius 
  fraudes ac fallacias confitentur.' Addidit praeterea etiam hoc in 
  hac epistola quod 'cum semper fratribus iurare solitus sit 
  episcopatum se omnino non cupere, subito et ex improviso, velut 
  novum plasma, episcopus apparuit, scilicet qui disciplinam et 
  instituta ecclesiastica vendicabat, episcopatum quem non a Deo 
  acceperat praesumebat. Tribus namque episcopis simplicissimis 
  hominibus et omnium ignaris de remota Italiae parte adhibitis, 
  imo potius subtili ab eo circumventione deceptis, imaginariam 
  magis quam legitimam ab eis extorqueret manus impositionem.'" Et 
  infra: "Addidit autem et hoc, quod idem ipse Novatus in iuventute 
  spiritu immundo vexatus sit, et cum tempus aliquantum 
  consumpsisset apud exorcistas, aegritudinem incurrerit gravem ita 
  ut desperaretur, et quod iacens in lecto pro necessitate perfusus 
  sit, nec reliqua in eo quae baptismum sequi solent solemniter 
  adimpleta sint, nec signaculo crismatis consummatus sit; unde nec 
  spiritum sanctum unquam potuerit promereri." Ex quibus verbis 
  colligitur quod Novatus et summo episcopatu erat indignus, et non 
  legitime sacerdotium usurpavit, ac multis fraudibus et fallaciis 
  utebatur. Quare ecclesiam scindebat; sed si dignus existens de 
  consensu unanimi catholicorum fuisset assumptus, non fuisset 
  propter hoc scissa ecclesia.=

  Nec apostolicorum pluralitas concorditer gubernantium ecclesiam 
  unitati ecclesiae repugnat, quemadmodum episcoporum pluralitas 
  non obviat unitati episcopatus, nec pluralitas principantium 
  aristocratice in civitate civitatis destruit unitatem. Nec 
  propter hoc offenderetur ille articulus fidei, "Unam sanctam 
  ecclesiam catholicam", quia propter pluralitatem apostolicorum 
  propter necessitatem vel utilitatem de unanimi consensu fidelium 
  assumptorum non fierent plures ecclesiae, sed remaneret una 
  propter unitatem fidei et concordiam apostolicorum eadem mente 
  unoque consilio caeteris principantium orthodoxis.=

  Cum igitur dicit Cyprianus, ut allegatum est, quod "ab unitate 
  exordium proficiscitur, ut ecclesia Christi una monstraretur", 
  respondetur quod quando necessitas aut utilitas non requirit 
  pluralitatem apostolicorum, in quo casu loquebatur Cyprianus, 
  unus debet esse apostolicus, ut ecclesia Christi non solum per 
  unitatem fidei, baptismi et caeterorum quae enumerat Apostolus ad 
  Ephes~ 4, sed etiam per unitatem apostolici in quem unanimiter 
  consentiunt catholici, monstratur una. Quando autem necessitas 
  vel utilitas apostolicos plures exposcit, sufficit quod ecclesia 
  sit una per unitatem illorum quae enumerat Apostolus ad Ephes~ 4, 
  per quorum unitatem est una quando, vacante Apostolica Sede, nec 
  uni nec pluribus apostolicis subditur ecclesia. Inter quae unum 
  apostolicum minime ponit cum de unitate ecclesiae loquitur, 
  dicens: "Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis, 
  unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe 
  vocationis vestrae, unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus 
  Deus et Pater omnium, qui est super omnes et per omnia et in 
  omnibus nobis". In quibus oportet quod fideles unitatem servent, 
  sive habeant aliquem apostolicum sive nullum, sive etiam habeant 
  unum apostolicum sive plures. Quandoque tamen expedit, unum 
  apostolicum ecclesia debet habere, nec unitas ecclesiae 
  monstraretur nisi, quando expediret et posset, ecclesia uni 
  apostolico subderetur.=

  Et sic praedicta verba intelligit Cyprianus, quod ex verbis 
  eiusdem sequentibus, quae etiam sunt superius allegata, 
  ostenditur, cum dicit: "Quam unitatem tenere firmiter et 
  vendicare debemus, maxime nos episcopi, qui in ecclesia Dei 
  praesidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque indivisum 
  probemus". Ex quibus verbis colligitur quod secundum beatum 
  Cyprianum non solum apostolatus sed etiam episcopatus esse debet 
  unus atque indivisus, et tamen, sicut est probatum prius, in 
  eodem episcopatu ex necessitate vel utilitate simul plures 
  possunt esse episcopi, et per consequens in apostolatu possunt 
  esse plures apostolici. Aliter enim minus in necessariis esset 
  provisum apostolatui quam episcopatui. Sicut ergo in eodem 
  episcopatu possunt esse plures episcopi, ita in apostolatu 
  possunt esse plures apostolici, et tamen propter unitatem 
  voluntatum et caeterorum quae enumerat Apostolus et episcopatus 
  et apostolatus unus et indivisus manebit, quemadmodum propter 
  unitatem voluntatum plurium aristocratice principantium in eadem 
  civitate remanet civitas una, cuius unitas interdum melius 
  servatur per plures quam si unus solus principaretur; licet si 
  nihil singulare obsisteret melius regeretur ab uno.

@section 2 {c26}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXVI
  
@section 3 {tx99d}

  {Discipulus:} Vertas te ad alias allegationes quae 
  supra cap~ 21 sunt adducte, et narra breviter quomodo respondetur 
  ad ipsas.=

@section 3 {tx100m}

  {Magister:} Ad illam quae fundatur in hoc, quod 
  nullus est verus in ecclesia principatus nisi apostolicus, qualis 
  non esset principatus plurium praesidentium orthodoxis, 
  respondetur quod quamvis propter necessitatem vel utilitatem 
  essent plures principantes catholicis, tamen principatus eorum 
  esset apostolicus et quilibet eorum esset vere successor beati 
  Petri et vicarius Christi, quemadmodum si essent plures 
  Imperatores, quilibet eorum esset verus Imperator. Et ita quamvis 
  simul essent plures apostolici, tamen ecclesia esset vere in 
  apostolica radice fundata et esset principatus apostolicus vere 
  per successiones episcoporum absque omni schismate continuatus, 
  si unanimes, pro utilitate communi, de concordi voluntate 
  fidelium, plures simul in Apostolica Sede sederent, quemadmodum 
  Imperium Romanorum fuit unum et idem per successiones Imperatorum 
  continuatum quando fuerunt simul plures imperatores et quando 
  fuit unus solus. Sic etiam in diversis regnis simul aliquando 
  fuerunt plures reges, scilicet pater et filius, et tamen idem 
  fuit regnum et per sucessiones regum continuatum.=

@section 3 {tx101d}

  {Discipulus:} Si autem essent plures apostolici 
  simul, ipsi aristocratice regerent universitatem fidelium, et 
  principatus eorum esset aristocraticus reputandus. Sed 
  principatus apostolicus non est principatus aristocraticus, sed 
  magis regalis, iuxta illud 1 Pet~, 2: "Vos estis genus electum, 
  regale sacerdotium". Et in Apocal~ dicit beatus Iohannes: "Fecit 
  nos regnum sacerdotale". Ergo si essent plures apostolici, 
  principatus regalis esset in aristocraticum mutatus, et per 
  consequens non esset apostolicus.=

@section 3 {tx102m}

  {Magister:} Respondetur quod principatus 
  apostolicus non esset in alium transmutatus, quia in principatu 
  nulla esset varietas potestatis, sed esset solummodo pluralitas 
  principantium, non de necessitate principatus sed propter 
  utilitatem aliam vel necessitatem. Differt autem aristocraticus 
  principatus a principatu regali magis per diversam potestatem 
  quam per unitatem et pluralitatem principantis et principantium, 
  quia in hoc saltem principatus aristocraticus differt a 
  principatu regali, quod unus principantium aristocratice absque 
  speciali commissione alterius non potest exercere ea quae ad 
  aristocraticum pertinent principatum, quod non est in principatu 
  regali, nec esset in principatu plurium apostolicorum, si plures 
  essent simul.=

@section 3 {tx103d}

  {Discipulus:} Dic qualiter ad sequentem 
  allegationem respondetur.=

@section 3 {tx104m}

  {Magister:} Multipliciter respondetur. Uno modo 
  quod papa non habet potestatem praeficiendi alium in summum 
  pontificem quia summus pontifex a fidelibus praefici debet, et 
  ideo papa non habet omnino plenitudinem potestatis. Aliter 
  dicitur quod papa non habet regulariter, sed casualiter, 
  potestatem praeficiendi alium in summum pontificem, quando 
  videlicet videret imminere periculum fidelium seu fidei nisi 
  alius praeficeretur, vel singularem utilitatem si alius 
  ordinaretur, et non posset convenienter requirere consensum 
  fidelium et periculum esset in mora. Cum vero dicitur quod papa 
  non potest dispensare contra statum generalem ecclesiae, 
  respondetur quod papa non potest regulariter dispensare contra 
  illa quae explicite vel implicite continentur in scripturis 
  sacris, nec etiam contra ea quae ad iura pertinent aliorum; tamen 
  casualiter ex causa iusta et rationabili potest inducere 
  novitates quae fidei non repugnant. Et ideo ex causa rationabili 
  posset alium constituere summum pontificem, qualiter secundum 
  quosdam beatus Petrus alium fecit summum pontificem ipso vivente. 
  Regulariter tamen hoc facere papa non potest, et si fecerit 
  minime tenet.=

  Ad aliam allegationem dicitur quod fideles ex causa instituendo 
  plures summos pontifices nequaquam incurrerent haereticam 
  pravitatem, quia privilegium Romanae ecclesiae traditum sibi a 
  Christo non auferrent ab ea, quia remaneret eadem Romana 
  ecclesia, habens potestatem praeficiendi sibi et universitati 
  fidelium unum summum pontificem, et etiam plures quando 
  expedierit.=

  Ad aliam dicitur quod in uno episcopatu possunt esse duo 
  episcopi, sicut accidit tempore beati Hieron~ de Augustino et 
  Valerio, qui simul fuerunt episcopi Iponensis ecclesiae, sicut 
  ostensum est supra.=

@section 3 {tx105d}

  {Discipulus:} Glossa super illud capitulum 7, q~ 1, 
  /Non Autem/, videtur dicere quod Valerius et Augustinus 
  non regebant simul episcopatum eundem.=

@section 3 {tx106m}

  {Magister:} Dicitur quod talis Glossa, si esset, 
  manifeste corrumperet textum. Quia textus dicit expresse quod 
  "incolumi Valerio Iponensis ecclesiae episcopo, coepiscopus 
  Augustinus factus est"; sed si Valerius cessisset, Augustinus non 
  fuisset factus coepiscopus. Ergo eodem tempore regebant eundem 
  episcopatum. Nec Glossa asserit contrarium, sed dubitative 
  loquitur, dicens "forte" Valerius cessit administrationem 
  Augustino.=

  Ad Hieronymum autem dicitur quod ipse intendit quod, regulariter 
  et absque causa iusta, non debent esse plures episcopi in eodem 
  episcopatu; ex causa tamen possunt esse.=

  Ad ultimam respondetur quod fideles propter necessitatem vel 
  utilitatem sufficienter moventem et inducentem constituendo 
  plures summos pontifices non facerent conditionem ecclesiae 
  deteriorem quoad spiritualia, sed meliorarent eam, quia in tali 
  casu magis expediret ecclesiae regi a pluribus quam ab uno. Cum 
  autem dicitur quod principatus aristocraticus, et quilibet alius, 
  est minus bonus quam principatus regalis, respondetur quod 
  quantum ad naturam principatus est minus bonus, interdum tamen 
  melior est quodammodo quam principatus regalis, quemadmodum 
  multae medicinae in se deteriores sunt cibis qui competunt sanis, 
  et tamen nonnunquam meliores sunt quibusdam aegris. Et ideo licet 
  quantum est de natura rei sit melius quod principetur unus solus, 
  quia, ut dicit Glossa super saepe allegatum capitulum 7, q~ 1, 
  /Non Autem/, "Facilius expeditur administratio per unum 
  quam per plures, ff~ /De administratione/, /Tutor/, 
  l~ 3, para~ ultimo". Quod communiter habet veritatem; non tamen 
  semper, quia in casu potest esse melius quod principentur plures, 
  et quandoque facilius expeditur administratio per plures quam per 
  unum.

@section 2 {c27}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXVII
  
@section 3 {tx107d}

  {Discipulus:} Recitasti quomodo respondetur, 
  secundum unam opinionem, ad allegationes ostendentes quod fideles 
  non possunt instituere plures apostolicos simul. Nunc secundum 
  opinionem contrariam narra qualiter respondetur ad allegationes 
  contrarias adductas supra c~ 20 huius secundi, quibus ostenditur 
  quod licet fidelibus plures constituere principantes communitati 
  fidelium, sive quod possint alium principatum quam apostolicum 
  instituere, sive quod solummodo possint ad statum apostolicum 
  simul plures provehere.=

@section 3 {tx108m}

  {Magister:} Secundum tenentes quod nullo modo 
  possunt simul esse plures apostolici respondetur ad primam 
  allegationem quod statuta humana quae divinis praeceptis non 
  obviant variari possunt; sic etiam principatus qui ordinationi 
  divinae minime adversantur variare licet; sed non illos quorum 
  aliquis repugnaret ordinationi divinae. Plures autem simul esse 
  apostolicos obviaret ordinationi Christi, qui unum constituit, et 
  ideo non licet constituere simul plures apostolicos.=

  Ad secundam dicitur quod in hoc communitati fidelium quantum ad 
  omnia necessaria optime est provisum, quod diligendo et obediendo 
  Deo fidelibus omnia cooperantur in bonum, secundum Apostolum. Et 
  ideo licet quandoque esset melius et magis expediens plures 
  apostolicos praesidere quam unum, si non esset contra 
  ordinationem Christi, tamen melius est et magis Christianis 
  expediens, propter ordinationem Christi, subesse et obedire uni 
  apostolico quam pluribus.=

  Ad aliam respondetur quod consuetudines quae sunt consonae 
  ordinationi Christi, quantumque inciperent esse onerosae, per 
  Christianos tolli non possent, quemadmodum leges divinae datae 
  populo Iudaico, quamvis fuerint onerosae (iuxta verba Petri quae 
  leguntur Actor~ 15), tamen per eundem populum tolli non poterant; 
  sic quamvis principatus unius solius apostolici inciperet esse 
  onerosus, tamen tolli non posset, sed tolerandus esset, 
  quemadmodum sunt tolerandi mali praelati.=

  Ad aliam respondetur quod expedit ecclesiae propter bonum 
  obedientiae, si est voluntas Dei, illi principatui obligari qui 
  potest in pessimum transmutari, quemadmodum propter bonum 
  obedientiae expedit ecclesiae propter praeceptum Dei praelato 
  pessimo obedire. Et ideo licet principatus unius summi pontificis 
  posset per malitiam eius transmutari in pessimum, quia potest 
  effici tyrannus, tamen propter bonum obedientiae expedit 
  ecclesiae sustinere eundem.=

  Ad aliam rationem respondetur quod propter evidentem utilitatem 
  est novitas facienda ita ut recedatur ab eo iure humano quod diu 
  aequum visum est, sed propter nullam utilitatem recedendum est a 
  iure divino quod diu aequum visum est. Sic etiam a principatu 
  humanitus instituto propter utilitatem evidentem recedendum est, 
  sed non a principatu a Christo instituto, quemadmodum a 
  sacerdotio Levitico propter nullam utilitatem licebat Iudaeis 
  recedere. Principatus autem apostolicus sic est divinitus 
  institutus ut unus solus debeat principari. Quare propter nullam 
  utilitatem talis principatus in aristocraticum vel alium 
  transmutandus est, nec aliquo modo licebit fidelibus plures 
  apostolicos constituere.=

  Ad aliam respondetur quod principatus unius summi pontificis non 
  potest esse dispendiosus Christianis nisi propter malitiam summi 
  pontificis principantis vel propter malitiam subiectorum, et ideo 
  principatus ille non est transmutandus in alium, sed corrigendi 
  sunt illi propter quos tendit ad noxam vel accidit dispendium 
  Christianis.=

  Per idem ad aliam respondetur quod interdum quando illud quod 
  provisum est ad concordiam propter malitiam aliquorum tendit ad 
  noxam, non ipsum est tollendum, sed corrigendi sunt illi propter 
  quos tendit ad noxam.=

  Ad aliam dicitur quod non semper cessante causa cessat effectus, 
  sicut in multis casibus patet.=

  Ad aliam respondetur, sicut responsum est, quod non semper est 
  standum maiori parti nec pluralitati. Et ideo, licet maior pars 
  Christianorum vellet constituere plures apostolicos simul, non 
  esset standum eis, quia minor maiori ratione niteretur, scilicet 
  ordinatione Christi, qui instituit unum solum apostolicum. Ad 
  allegationes in contrarium dicitur quod pro necessitate non licet 
  facere contra praeceptum divinum expressum, nisi quando potest 
  colligi ex scripturis quod necessitas est excepta in legibus 
  divinis. Non autem potest haberi ex scripturis quod in 
  ordinatione Christi de uno apostolico constituendo aliqua 
  necessitas sit excepta, et ideo nec propter necessitatem nec 
  propter utilitatem sunt plures apostolici constituendi.=

  Ad ultimam respondetur quod David ex inspiratione divina fecit 
  illam divisionem sacerdotum, et ideo, si Deus ordinaverit, 
  possent constitui plures apostolici; sed absque praecepto divino 
  hoc legitime minime fieri posset.

@section 2 {c28}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXVIII
  
@section 3 {tx109d}

  {Discipulus:} Narrasti secundum opinionem unam quod 
  quando expediret liceret Christianis constituere plures 
  apostolicos. Nunc indica an, secundum eandem opinionem, licet in 
  aliquo casu plures constitui patriarchas seu primates nullum 
  superiorem habentes, quorum nullus pro apostolico sit habendus.=

@section 3 {tx110m}

  {Magister:} Secundum unum modum ponendi opinionem 
  praescriptam liceret, si communitati fidelium expediret, tales 
  plures constituere Patriarchas seu primates. Quod ponit propter 
  plures conditiones quae adductae sunt supra 20 c~ huius secundi 
  ad probandum quod liceret plures apostolicos simul habere. 
  Secundum alium modum ponendi hoc nullo modo liceret.=

@section 3 {tx111d}

  {Discipulus:} Secundum primum modum ponendi explica 
  alios casus possibiles in quibus liceret plures tales patriarchas 
  seu primates habere.=

@section 3 {tx112m}

  {Magister:} Dicitur quod unus casus esset si papa 
  et cardinales efficerentur haeretici et Romani faverent eisdem 
  aut nollent catholicum in summum pontificem eligere. Tunc enim 
  liceret quibuscunque et quotque provinciis et regionibus quae hoc 
  concorditer vellent sibi unum primatem eligere qui in causis 
  spiritualibus omnibus aliis praesideret; et ideo, si aliquae 
  provinciae concordarent in unum et aliae in alium, possent plures 
  tales primates non habentes superiorem, quorum nullus esset 
  apostolicus, praeesse Christianis quousque de apostolico 
  provideretur universitati fidelium.=

  Alius casus esset si, propter haeresim papae vel discordiam 
  eligentium, Apostolica Sedes diu vacaret, ita ut negotia communia 
  ecclesiae per ipsam expediri non possent, quemadmodum aliquando 
  vacavit sex annis. Tunc enim liceret provinciis quae vellent sibi 
  constituere primatem modo praedicto qui negotia communia illarum 
  provinciarum expedire valeret.=

  Alius casus esset si catholici omnes praeter paucos, per bella 
  intestina vel per infideles aut schismaticos aut aliter, taliter 
  premerentur quod ad apostolicum verum non possent habere 
  recursum, et tamen diversae provinciae possent convenire ad 
  praeficiendum sibi unum caput. Tunc enim liceret quibusque et 
  quotque provinciis quae possent et vellent sibi constituere unum 
  primatem qui super omnes potestatem haberet. Et ita possent 
  aliquae provinciae in una parte mundi unum et aliae in alia parte 
  mundi alium constituere sibi primatem. Quare possent licite fieri 
  plures tales patriarchae seu primates.=

@section 3 {tx113d}

  {Discipulus:} Aliquas allegationes adducas quod in 
  praedictis casibus vel aliis possent plures constitui huiusmodi 
  patriarchae seu primates.=

@section 3 {tx114m}

  {Magister:} Hoc videtur posse probari. Nam ut 
  habetur dist~ 1, c~ /Ius civile/, "Unaquaeque civitas et 
  populus potest sibi ius proprium divina humanaque causa 
  constituere". Ubi dicit Glossa super vocabulo "civitas": "Sic 
  aliqua ecclesia ius sibi statuit, ut infra 11 dist~, 
  /Catholicam/, et /De consecratione/, dist~ 3, 
  /Pronunciandum/". Et super vocabulo "humana" ait: "Id est 
  contemplatione Dei et hominum", id est reverentia Dei et 
  utilitate hominum. Ex quibus colligitur quod quaelibet ecclesia 
  et quilibet populus Christianus postest sibi auctoritate propria 
  ius proprium statuere pro utilitate sua. Ergo, a simili, vel 
  multo fortius, potest sibi pro reverentia Dei et utilitate 
  hominum constituere caput et praelatum, quia parum est ius esse 
  in civitate nisi sint qui iura regere possint et reddere, ff~ 
  /De origine iuris/, l~ 11.=

  Amplius, cui licet cedere iuri suo eidem licet super se 
  superiorem recipere. Sed patriarchis et primatibus pro utilitate 
  communi licet cedere iuri suo. Ergo multo magis licet eis super 
  se superiorem recipere pro communi utilitate. Si autem licet 
  episcopis, patriarchis et primatibus, multo magis hoc licet 
  inferioribus, et per consequens possunt si volunt super se 
  constituere unum caput cui omnes subsint.=

@section 3 {tx115d}

  {Discipulus:} Isti opinioni sacri canones obviare 
  videntur, quibus statuitur et asseritur quod nova dignitas non 
  potest constitui sine licentia papae, /Extra/, /De 
  constitutionibus/, /Cum accessissent/; 22 dist~, c~ 1; 
  /Extra/, /De consuetudine/, /Cum olim/.=

@section 3 {tx116m}

  {Magister:} Respondetur quod quando potest haberi 
  recursus ad papam non est nova dignitas constituenda absque 
  licentia papae, in quo casu loquuntur canones sacri. Sed quando 
  non potest haberi recursus ad papam catholicum, tunc pro 
  utilitate communi licet aliquo modo novam constituere dignitatem 
  duraturam saltem usque quo possit haberi ad papam recursus. Sicut 
  enim "difficultas aliquid admittit" vel permittit "quod alias 
  prohiberetur", sicut notat Glossa, /Extra/, /De 
  ecclesiis aedificandis/, super c~ /Ad audientiam/, ita 
  etiam impossibilitas aliquid admittit vel permittit quod alias 
  prohiberetur. Quare propter impossibilitatem recursus habendi ad 
  papam licet tales constituere patriarchas vel primates, quamvis 
  hoc prohibeatur de sacris canonibus, qui intelligendi sunt loqui 
  quando potest haberi recursus ad papam. Quemadmodum canones 
  prohibentes quosdam excommunicatos absolvi ab alio quam a papa 
  intelligendi sunt quando excommunicatus potest ad papam 
  recurrere, non quando ne recurrat ad summum pontificem impeditur, 
  /Extra/, /De sententiis excommunicationis/, 
  /Quamvis/ (et in aliis pluribus sacris canonibus idem 
  habetur), sic etiam quando non potest recursus haberi ad papam, 
  vel non expedit, potest constitui novus primas sine licentia 
  papae, si alicui nationi aut regioni vel regionibus aut 
  provinciis fuerit expediens et necessarium, qui saltem 
  auctoritatem et potestatem habebit quousque per papam fuerit 
  aliter legitime et utiliter ordinatum.

@section 2 {c29}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXIX
  
@section 3 {tx117d}

  {Discipulus:} Ad plures allegationes supra c~ 2 
  huius secundi inductas ad probandum quod non expedit communitati 
  fidelium uni capiti sub Christo subesse responsiones recitasti, 
  occasione quarum aliqua alia annexa tractavimus, circa quae 
  quasdam opiniones et quosdam modos ponendi recitasti, quas et 
  quos nolo ad praesens amplius pertractari. Ideo, illis omissis ad 
  aliud tempus, narra qualiter respondetur ad secundam allegationem 
  supradicto c~ 2 huius secundi adductam: sed breviter, quia alias 
  de fundamento ipsius intendo tecum exquisite conferre.=

@section 3 {tx118m}

  {Magister:} Illa allegatio in hoc fundari videtur, 
  quod sine divitiis, quibus carere debet caput fidelium, nemo 
  potest efficaciter et utiliter subditis principari. Ad quam 
  respondetur quod potestas principandi Christianis in his quae ad 
  legem pertinent Christianam sic est instituta a solo Deo quod per 
  legem Christianam et solam ordinationem Christi a potestate et 
  iurisdictione seculari Christiani minime sunt exempti. Unde a 
  tempore apostolorum et multis post temporibus Christiani 
  potestati et iurisdicitoni etiam infidelium subiecti fuerunt, in 
  criminibus secularibus et aliis quae specialiter ad legem 
  Christianam nullatenus pertinebant. Propter quod caput 
  Christianorum non habet regulariter potestatem puniendi seculares 
  iniquitates poena capitis et aliis corporalibus poenis, propter 
  quas taliter puniendas principaliter potentia temporalis et 
  divitiae sunt necessariae, sed talis punitio potestati seculari 
  principaliter et regulariter est concessa. Poena igitur 
  spirituali solummodo potest papa regulariter corrigere 
  delinquentes; et ideo non est necessarium quod temporali potentia 
  praecellat vel temporalibus abundet divitiis, sed sufficit quod 
  Christiani sibi prompte obediant.

@section 2 {c30}
@section 3 {tt}

  Capitulus XXX
  
@section 3 {tx119d}

  {Discipulus:} De hac materia tecum postea 
  disputabo; ideo ipsam pertranseas, et qualiter, secundum 
  opinionem quae tenet quod non expedit communitati fidelium uni 
  capiti sub Christo subesse, respondeatur ad allegationes inductas 
  superius primo c~ huius secundi cura referre.=

@section 3 {tx120m}

  {Magister:} Ad primam illarum respondetur, sicut 
  tactum est ibidem, quod Christus est caput fidelium, ideo 
  Christiani non subsunt uni capiti sub Christo. Ad rationem autem 
  in contrarium respondetur quod non est necesse ut sub Christo sit 
  unus rector totius ecclesiae, sed sufficit quod sint plures 
  diversas regentes provincias quemadmodum sunt plures reges 
  gubernantes plura regna.=

  Ad aliam dicitur quod expedit uni ovili in quo oves simul 
  morantur regi et pasci ab uno pastore mortali. Uni autem ovili in 
  quo omnes oves non simul morantur sufficit ut regatur a principe 
  pastorum, scilicet Christo.=

  Ad tertiam respondetur per idem, quod omni populo simul moranti 
  expedit uni rectori mortali subesse; non autem uni populo 
  comprehendenti plures populos in locis distantibus habitantes, 
  sed tali populo sufficit subesse Christo.=

  Ad quartam respondetur quod non omni communitati quae non potest 
  regi absque multitudine iudicum qui possunt circa causas et 
  negotia contrarias habere sententias expedit uni rectori supremo 
  subesse, quia communitas huiusmodi potest esse tanta quod nullus 
  unus homo (mortalis, et in multis deficiens) sufficit ad ferendum 
  et determinandum omnia negotia circa quae possunt alii iudices 
  discordare. Et ideo cum communitas fidelium sic possit esse tanta 
  quod nemo mortalis possit omnia huiusmodi negotia sustinere, 
  expedit communitati fidelium ut regatur a pluribus, non ab uno.=

  Ad quintam consimiliter respondetur quod quia unus non sufficit 
  ad cogendum universos fideles ad servandam unitatem fidei ac 
  rituum et observantiarum quos omnes Christiani servare tenentur, 
  ideo expedit communitati fidelium ut regatur a pluribus, qui ad 
  huiusmodi unitatem omnes compellant.=

  Ad sextam respondetur quod potentibus errare circa maiora negotia 
  expedit habere unum caput quando unus sufficit ad huiusmodi 
  negotia omnia terminanda. Sed nemo sufficit ad huiusmodi omnia 
  negotia quae possunt oriri inter Christicolas terminanda; ideo 
  non expedit sibi unum habere caput sub Christo, sed plura.=

  Ad septimam respondetur quod non expedit communitati fidelium ut 
  multi inter ipsos, et praecipue praelati, valeant delinquere 
  insolenter quando contra tale periculum potest remedium absque 
  maiori periculo adhiberi. Sed maius periculum immineret 
  communitati fidelium si haberet unum caput quam habendo plura, 
  quia, cum facilius per malitiam inficiatur unus quam plures, 
  magis timendum est ne inficiatur per malitiam unus principans 
  universis fidelibus quam plures principantes eisdem. Sed secundum 
  sententiam sapientis, Ecclesiastici 10, "Secundum iudicem populi 
  sit, et minister eius, et qualis rector est civitatis, tales et 
  inhabitantes in ea". Cui concordat Anterus papa qui, ut habetur 
  6, q~ 1, c~ /Ex merito/, ait: "Capite languescente caetera 
  corporis membra inficiuntur". Ubi dicit Glossa: "Componitur orbis 
  regis ad exemplum". Et per consequens corrupto capite 
  quorumcunque Christianorum de corruptione subditorum probabiliter 
  est timendum. Ergo magis timendum est de generali, vel fere de 
  generali, corruptione seu infectione Christianorum si habuerint 
  omnes unum caput quam si habuerint plura, licet magis esset 
  timendum de aliqua particulari corruptione alterius partis 
  Christianorum si Christiani habeant plura capita. Ergo maius 
  periculum imminet Christianis si habeant omnes unum caput quod 
  potest universaliter, vel fere omnes, Christianos inficere, quam 
  si habeant plura quorum nullum potest omnes, vel fere omnes, 
  inficere, sed tantummodo sibi subiectos; quia non est tantum 
  timendum quod plura capita simul corrumpantur sicut unum solum.=

@section 3 {tx121d}

  {Discipulus:} Quare addit ista opinio "fere" cum 
  dicit quod magis est timendum de generali vel fere generali 
  corruptione?=

@section 3 {tx122m}

  {Magister:} Additur "fere" propter promissionem 
  Christi dicentis, Matth~ ultim~, "Vobiscum sum omnibus diebus 
  usque ad consummationem seculi", propter quam nullatenus est 
  timendum quod unquam propter malitiam unius capitis erit 
  generalis corruptio seu infectio omnium Christianorum, quia talis 
  corruptio Christianorum obviaret promissioni Christi 
  praescriptae. Sed fere generalis corruptio Christianorum 
  promissioni illi nullatenus repugnaret. Staret enim eadem 
  promissio Christi si sub uno perverso vel infecto capite omnium 
  Christianorum inficerentur omnes praeter duos vel tres. Quare non 
  esset aliqualiter metuendum quod unum caput omnium Christianorum 
  inficeret omnes Christianos, sed verendum esset, si inficeretur, 
  quod inficeret fere omnes. Propter quod si papa efficeretur 
  haereticus, praesertim habens potentiam temporalem vel cui 
  potentes temporaliter adhaerent, formidandum esset ne fere omnes 
  Christianos inficeret haeretica pravitate. Sed si essent plura 
  capita Christianorum, non ita faciliter omnia simul inficerentur, 
  sed uno infecto in moribus vel haeretica pravitate saepe aliud 
  remaneret sanum in moribus et in fide cum sibi subiectis.=

@section 3 {tx123d}

  {Discipulus:} Alias allegationes sequentes 
  prosequere.=

@section 3 {tx124m}

  {Magister:} Ad octavam respondetur quod non semper 
  idem est expediens toti et parti, magnis et parvis, sive nec 
  universaliter sive cum exceptione idem iuris est in toto et in 
  parte, in magnis et in parvis, licet hoc verum sit quando est 
  eadem ratio de toto et parte, de magnis et parvis. Et ideo, licet 
  erit expediens quod uni populo partiali fideli praesit unus 
  episcopus, non expedit tamen quod toto populo fideli praesit unus 
  solus. Tum quia omnia negotia unius populi partialis potest 
  sustinere unus solus; nullus autem unus potest sustinere omnia 
  negotia etiam maiora omnium Christianorum. Tum quia minus malum 
  est ut populus partialis et parvus inficatur ab uno episcopo quam 
  ut totus, vel fere totus, populus Christianus inficiatur ab uno 
  capite quod omnibus praesit.=

  Ad nonam dicitur quod quamvis regnum sit optima politia in una 
  civitate secundum Aristotlem (qui solummodo loquitur de politiis 
  quae in civitatibus custodiuntur, ut ex verbis eius quampluribus 
  in libris /Politicorum/ colligitur), tamen regnum non est 
  optima politia in toto orbe nec in omni parte orbis. Quia totus 
  orbis et diversa regna melius reguntur a pluribus quorum nullus 
  sit superior alio quam ab uno solo, propter rationes tactas 
  superius.=

  Per hoc ad allegationem ultimam respondetur, quod non expedit 
  universitati mortalium ut regatur ab uno monarcha totius orbis, 
  sed regulariter expedit ut regatur a pluribus quorum nullus sit 
  superior alio, quamvis in aliquo casu qui possit accidere magis 
  expediret quod totus orbis regeretur ab uno quam a pluribus. 

@section 2 {ex}
@section 3 {txex}

  Explicit liber secundus. In nomine domini incipit liber tertius.

